प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 130

हेइन्द्र परावतः दूरदेशात्स्वर्गलक्षणान्नोऽस्मानुपयाहि अस्मत्समीपंप्रत्यागच्छ तत्रदृष्टान्तः-अयं- नपुरोवर्ती अग्निरभिषुतः सोमोवाप्रस्तुतत्वान्निर्दिश्यते सइवयद्यपि पुरस्तादुपचारान्निषेधार्थीयोन- कारःसर्वत्र तथाप्यत्रौचित्येनोपमार्थीयोगृह्यते यद्वा परावतोन दूरदेशादिव यद्यपि यज्ञेसर्वदासंनि- हितस्तथापि स्वर्गाख्यादृउरदेशादिव अस्मिन्यज्ञे अयमिती विभक्तिव्यत्ययः अमुंदेवयजनदेशं अच्छ- अभिप्राप्तुं आयाहीतिशेषः तत्रदृष्टान्तः—सत्पतिः सतांसर्वदा वर्तमानानामृत्विजां पालकोयजमान- इव पत्यावैश्वर्येइतिपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं सयथा विदथानि यज्ञगृहाण्यागच्छति तद्वत् त्वमपि यज्ञ- गृहाण्यागच्छ यद्वा सतां नक्षत्राणां पतिश्चन्द्रमाः राजा राजमानःसन्अस्तमिव सयथा स्वधामस्था- नमागच्छति तद्वत् किंच प्रयस्वन्तोहविर्लक्षणान्नवन्तोवयं यजमानाः त्वा त्वां हवामहे आह्वयामः किमर्थं सुते अभिषुतेसोमेनिमित्तभूतेसति कीदृशावयं सचा ऋत्विग्भिःसहिताः सचासहेत्यर्थइति- यास्कः । आह्वाने दृष्टान्तः—पुत्रासः पुत्राः पितरं न पालकंजनकमिव तंयथावाजसातयेअन्नस्यसं- भजनाय आह्वयन्तितथा वयमपित्वांतदर्थमाह्वयामः किंच मंहिष्ठं मंहनीयं त्वां वाजसातये संग्रा- मप्राप्तये तज्जयाय हविःस्वीकारायवाआह्वयामः ॥ १ ॥ षष्ठेहनिमाध्यंदिनसवनेप्रस्थितयाज्यानांपुरस्तादन्याऋचः प्रक्षेपणीयाः तत्रहोतुःपुरस्तात्पिबा- सोममिन्द्रेत्येषा षष्ठस्यप्रातःसवनइतिखण्डेसूत्रितम—पिबासोममिन्द्रसुवानमद्रिभिरिन्द्रायहिद्यौर- सुरोअनम्नतेति ।

हेइन्द्र वंसगः वननीयगमनस्त्वं सोमंपिब द्भ्यचोतस्तिंङइतिदीर्घः कीदृशं तं अद्रिभिरभिषवसा- धनैर्ग्रावभिः सुवानं सूयमानं कर्माणकर्तृप्रत्ययः कोशेनसिक्तं कोशस्थानीयेन दशापवित्रेणशोधितं यद्वा अवतमित्यनेन सहसंबन्धः कोशेन इतिमेघलक्षणोदकेनसिक्तं स्वोचितजलेनपूरितंअवतंन आ- हावलक्षणमवटमिव तं यथा वंसगोवननीयगमनः तृषा शीघ्रगामीवृषभःपिबतितद्वत् किंच ततृषा- णोनवंसगः यथा अत्यन्तं तृषितोवंसगोवननीयगमनः शीघ्रगामीपुरुषः आहावादिकमागत्यपिबति तद्वत् किमर्थंपानमितितत्राह—तेतव मदाय तृप्तये हर्यताय विक्रन्तिहेतवे कान्त्यर्थेवा हर्यगतिका- न्त्योः भृमृदृशीत्यादिनातच् तुविष्टमाय महत्त्वाय प्रवृद्धत्वाय धायसे यदर्थं मदउपजायते तदर्थाय धाञोवहिहाधाञ्भ्यइत्यसुनि णिदित्यनुवृत्तेरातोयुगितियुक् यद्वा तेतव तुविष्टमाय धायसे अतिप्र- भूतायपानायत्वा त्वांआयच्छन्तु आभिमुख्येनगमयन्तु अश्वाइतिशेषः तत्रदृष्टान्तः—हरितोनसूर्यं हरितवर्णविशिष्टाएतन्नामकाअश्वाःसूर्यमिव तंयथा अतित्वरया अभिमतदेशे अभिप्रेरितावहन्ति तद्वत् किंच अहाविश्वा सर्वाण्यहानिसूर्यमिव तंयथातएवप्रतिदिनंवहन्ति तथा अस्मद्यागदिवसेषुप्र- तिदिनमावहन्तु ॥ २ ॥

अयमिन्द्रः दिवोद्युलोकात् आनीतं सोमं अविन्दत् अलभत लब्धवान् द्युलोकाद्गायत्र्या पक्षिरूप- यापहृतं भूमावानीतं स्वीकृतवानित्यर्थः द्युलोकादानयनंतैत्तिरीये—तृतीयस्यामितोदिविसोमआसी- त्तंगायत्र्याहरदित्यादिषुप्रसिद्धं सएवविशेष्यते गुहानिहितं अतिगोप्येप्रदेशे पर्वतादौ स्थापितं अत- एव निधिंनिधिस्थानीयंअनाशमित्यर्थः आनयनेदृष्टान्तः—वेः पक्षिणोगर्भंन शिशुमिव यथा कपोता- दिस्त्रीपक्षी स्वशिशुं व्याधादिभयात् कस्मिंश्चिदृउर्गमेस्थापयित्वा तत्स्थानमजानती परिभ्रम्यविन्दते तद्वदित्यर्थः पुनःकीदृशं अश्मनि पाषाणे अतिमहति विस्तृते अनन्ते अश्मनि अपरिमितपाषाणे पर्व- तादौ अन्तर्मध्ये परिवीतं लताकंटकादिनापरितोवेष्टितं सत्स्वपीतरेषु देवेषु कोऽस्यातिशयइति तत्राह्—अयमिन्द्रोवज्री वज्रवान् अंगिरस्तमः अतिशयेनांगारवद्दीप्यमानः गवांव्रजमिव पणिना- सुरेणापहृतं भूमौ खनित्वा पाषाणेनपिहितद्वारं गवांव्रजं यथा तमसुरं जित्वा द्वारमुद्घाट्यलब्धवान् तद्वत्सोमं सिषासन् संभक्तुमिच्छन् सनीवन्तर्धेतिविकल्पनादिडभावे जनसनखनेत्यात्वं अविन्दत् अयमर्थः पणिनेवगावइत्यादिश्रुतिषुप्रसिद्धः । तथायमिन्द्रः परीवृताःपरितोमेघेनावृत्ताः इषः अन्नहे- तुभूतस्योदकस्यद्वारः द्वाराणि अपावृणोत् अपवृतान्यकरोत् उद्घाटितवानित्यर्थः तथाकृत्वा इषः इष्यमाणानि व्रीह्याद्यन्नानि परिवृताः भूमौपरितोव्याप्तान्यकरोत् वज्रेणमेघंभित्त्वाजलवर्षणेनस- स्यादिसमृद्धिंकृत्वा व्रीह्यादिकंभूमौव्याप्तमकरोदित्यर्थः यतोयमेवंकृतवान् अतोऽस्यसोमस्वीकारो- युक्तः ॥ ३ ॥

अयमिन्द्रः गभस्त्योर्बाह्वोः वज्रंददृहाणः दृढंगृह्णन् दृहदृहिवृद्धौ लिटःकानच् गभस्तीइतिबाहु- नाम गभस्तीबाहूइतितन्नामसुपाठात् किमर्थंअसनायशत्रोरुपरिक्षेपणाय तिग्मंअत्यन्ततीक्ष्णंवज्रंसं- श्यत् सम्यक् तीक्ष्णीकरोति शोतनूकरणे ओतःश्यनीत्योकारलोपः छान्दसोडभावः यद्वा लेटीतश्चलो- पइतीकारलोपः तत्रदृष्टान्तः—क्षद्भ्येव उदकमिव उदकंयथाशत्रूणां निरसनाय अभिमन्त्रणादिसं- स्कारेणतीक्ष्णीक्रियत द्त् क्ष्रद्भ्येत्युदकनाम क्षद्भ्यनभइतितन्नामसुपाठात् पुनरपितदेवविशेष्यते अहिहत्याह अहेर्वृत्रस्यमेघस्यवाहननाय हन्तेर्हनस्तचेतिक्यप् तकारान्तादेशश्च संश्यत् पूर्वमेवती- क्ष्णंसत् पुनरपिवधायतीक्ष्णयति हेइन्द्र ओजसा बलेन पराभिभवनसामर्थ्येन शवोभिः सेनालक्षणैर्ब- लैः मज्मना शारीरेणचबलेन संविव्यानः सम्यग्युक्तः सन् विव्यानइतिलिटःकानच् ग्राहिज्यावयीति- संप्रसारणं तष्टावृक्षमिव यथाकश्चित्तष्टावृक्षाणां तक्षणस्य साधुकर्ता वनिनोवनसंबन्धिनोवृक्षं निवृ- श्चति स्वोपयोगायनितरांछिनत्ति तक्षणेमतनूकरोति तथात्वमप्यस्मासुवक्रमाचरंतं शत्रुं निवृश्चति किंच परश्वेवनिवृश्चसि यथापरशुना कश्चिच्छिनत्तिवृक्षं तथा त्वमप्युक्तैस्त्रिविधैर्बलैः नितरामस्मद्द्वे- षिणं वृश्चसि ॥ ४ ॥

हेइन्द्र त्वंवृथाअप्रयत्नेनैवनद्यः नदीः समुद्रमच्छाभिमुख्येन सर्तवेप्राप्तुंअसृज्ः मेघंनिर्भिद्योत्पादि- तवानसि तत्रदृष्टान्तः—रथानिव यथात्वंरथानस्मद्यागंप्रतिअच्छसर्तवे आभिमुख्येन प्राप्तुंअसृजःसृष्ट- वानसितद्वत् किंच वाजयतोरथानिव संग्राममन्नंवाइच्छन्तोराजादयः रथानिव तेयथासंग्रामंप्रत्योष- ध्यादिकंवाभिसर्तुंरथान्सृजन्ति तद्वत् क्यजन्ताच्छतुरनुमइतिविभक्तेरुदात्तत्वं किंच इतः अस्मत्संनि- धिदेशं द्वितीयार्थेतसिल् अस्मान्प्रतिऊतीः ऊत्यः गमनवत्योरक्षणवत्योवानद्यः समानमर्थं समानप्र- योजनवदक्षितमुदकं अयुंजतयोजितवत्यः त्वत्प्रसादादिति भावः अर्थशब्दौदकविशेषणःसन् नपुंसक- लिंगः अक्षितमित्युदकनाम अक्षितंबर्हिरितितन्नामसुपाठात् तत्रदृष्टान्तः—मनवेमनोरर्थायधेनूरिव- धेनवोयथाविश्वदोहसः सार्वार्थदोग्ध्र्योभवन् यथा वा जनाय यस्मैकस्मैचित् समर्थाय तदर्थंविशदो- हसोभवन्ति सर्वक्षीरप्रदाभवन्ति यद्वा जनाय सर्वजनार्थं सस्यादीनभिलक्ष्यनद्यः विशदोहसः संपूर्ण- दोग्ध्र्योभवन्ति सर्वत्रप्रवहन्ति अत्रनद्यः प्रीणनात् दोहसइतिउपचर्यते ईदृग्जगदुपकारिवृष्टिप्रदइती- न्द्रस्यैवस्तुतिः ॥ ५ ॥

हेइन्द्र तेत्वदर्थं वसूयन्तोधनमात्मनइच्छन्तःआयवः दातव्यहवीरूपान्नवन्तऋत्विजः आयवइति- मनुष्यनाम आयवः अनवइतितन्नामसुपाठात् तेइमांक्रियमाणांस्तुतिरूपांवाचं अतक्षिषुः संपादितव- न्तः तत्रदृष्टान्तः—स्वपाः शोभनकर्मवान् कुशलीवा बहुव्रीहौसोर्मनसीइत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् धीरः धीमान् रथंन रथमिव तंयथाप्रयत्नेनसाधुकरोति तद्वत् एवंकृत्वात्वांसुम्नायसुखायअतक्षिषुः अनुकूल- मुत्पादयन्ति सुम्नमितिसुखनाम सुम्नंसुग्म्यमितितन्नामसुपाठात् किंच हेविप्रमेधाविन्निन्द्र वाजेषुसं- ग्रामेषुयथोत्साहयंन्ति तद्वत् किंच शवसेबलाय धना धनानांसातयेलाभायचस्तुमइतिशेषः ऊतियू- तिजूतिसातीत्यादिनाक्तिनउदात्तत्वं नकेवलंधनमात्रं किंतु विश्वाधनानिसातयेकृत्स्नानिप्रीणनसाध- नानिगवादिधनानि षष्ठ्यर्थेद्वितीया तेषांलाभाय तत्रदृष्टान्तः—धना धने संग्रामेशवसेवैरिजयसाध- नबलाय सातयेतेषामेवधनानांप्राप्तयेचअत्यमिवसततगामिनमश्वमिव तंयथास्तुवन्तितद्वत् ॥ ६ ॥

हेइन्द्र नृतो रणेनर्तनशील त्वं दाशुषे हविर्दत्तवते पूरवे अभिमतपूरकायमनुष्याय मनुष्यनामैतत् महि महते दिवोदासायएतन्नामकायराज्ञे दिवोदासे षष्ठ्याअलुगित्यलुक् दिवोदासादीनांछन्दसी- तिपूर्वपदाद्युदात्तत्वं नवतिं एतत्संख्याकानि पुरः शत्रूणांपुराणिभिनत् भिन्नवान सि तथा हेनृतो गात्रविक्षेपणकुशल हस्तपादादिप्रक्षेपेणशत्रूणांहिंसक वज्रेणक्षेपणसमर्थेनायुधेमदाशुषेहविर्दत्तवते दिवोदासायान्यस्मै वाभिनत् तमपिशत्रुंभिन्नवानसि इदानींपरोक्षेणाह-अतिथिग्वायपूजार्थमतिथिं- गच्छते दिवोदासायतदर्थं गमेरौणादिकोड्वप्रत्ययः उग्रः उद्गूर्णबलइन्द्रःपूर्वंपुरभेदनसमये विद्धमपि अम्नियमाणं गिरिमारूढंशंबरं एतन्नामानमसुरं गिरेः दुर्गमात्पर्वतादेः सकाशात् ओजसास्वकीयेनब- लेनअवाभरत् अवाङ्मुखमवकृष्य प्राणंत्दृतवान् किंकुर्वन् महः महांतिधनानि तदीयगवाश्वादीनि दयमानः दिवोदासायराज्ञेसाधयन् दयदानगतिहिंसादानेषु शपः पित्त्वादनुदात्तत्वेशानचोलसार्वधा- तुकस्वरेणधातुस्वरः नकेवलमल्पंधनं किंतु विश्वाधनानि सर्वाण्यपितेषां मणिमक्तादीनि ओजसास्व- कीयेनबलेन दयमानः साधयन् अवाभरत् ॥ ७ ॥

अयमिन्द्रःसमत्सुसमरणेषु प्रहारनिमित्तेषुयजमानंयष्टारंआर्यंअरणीयं सर्वैर्गन्तव्यंप्राग्वत् प्रक -र्षेणरक्षति समत्स्वितिसंग्रामनाम समत्सुसमरणइतितन्नामसुपाठात् किंच शतमूतिःस्वभक्तेष्व -परिमितरक्षणइन्द्रः विशेषु लिंगव्यत्ययः सर्वेषुआजिषु स्पर्धानिमित्तेषुसंग्रामेषुयजमानं प्रावत् तथा स्वर्मीह्ळेषुस्वर्गदेशेषु सुखस्य सेचयत्सुवा आजिषु महासंग्रामेषु प्रावत् स्वर्गप्रदानेनरक्षति रणेआभिमुख्येनहतानांवीराणांरविमार्गः पराशरेणस्मर्यते—द्वाविमौपुरुषौलोकेसूर्यमण्डलभेदिनौ । परिव्राड्र्योगयुक्तश्चरणेयोऽभिमुखोहतइति । अत्रेतिहासमाचक्षते—अंशुमतीनामनदीतस्यास्तीरे कृ- ष्णनामासुरः वर्णतश्चकृष्णोदशसहस्रैरनुचरैरुपेतः तद्देशवर्तिनः प्राणिनः पीडयन्नास्ते तत्रेन्द्रोबृहस्प- तिनाप्रेरितःसन् मरुद्भिःसहितः कृष्णांतदीयत्वचमुत्कृत्यसानुचरमवधीत् अयमर्थः अवद्रप्सोअंशुम- तीमतिष्ठदित्यादिनोपरिष्टाद्वक्ष्यते तदत्रोच्यते अयमिन्द्रोमनवे मनुष्याय विभक्तिव्यत्ययःमनुष्याणा- मर्थाय अव्रतान् व्रतमितिकर्मनाम तद्रहितान्यागविद्वेषिणः शासत् शिक्षितवान् हिंसितवान् शासे- र्लेट्यडागमः तथा कृष्णांत्वचं कृष्णनाम्नोसुरस्य कृष्णवर्णां त्वचं उत्कृत्यारन्धयत् हिंसितवान् रध- हिंसायां रधिजभोरचीतिनुम् केनप्रकारेणेतितदुच्यते—धक्षत् न भस्मीकरोतिइव लेट्यडागमः सि- ब्बहुलमितिसिप् तथा विश्वंततृषाणमोषति सर्वमपिहिंसकं तदनुचरसंघंदहति यत्किंचिदवशिष्टमि- ति नेत्याह—अर्शसानं हिंसारुचिं हतावशिष्टं सर्वमपिन्योषति निःशेषेणदहति ॥ ८ ॥

अत्रापीतिहासमाचक्षते—केचनासुराः पूर्वंइन्द्रवज्रेणवधोमाभूदितिब्रह्मणोवरंलब्ध्वा इन्द्रमगण- यित्वोद्वृत्ताआसन् तान्हन्तुमिन्द्रःसूर्यरथस्यचक्रमादाय ओजसाशारीरेणबलेनजातः समृद्धः सन् प्रवृहत् प्रक्षिप्तवान् वृहूउद्यमने तौदादिकः किंच अरुणः अरुणवर्णः अत्यन्ततेजोयुक्तः सन् यद्वा गम- नशीलःसन् प्रपित्वे तेषांसमीपेतत्समीपमागत्यवाचं वागुपलक्षितं प्राणंमुषायति मुमोष मुष्णातिवा प्रपित्वइत्यासन्ननाम यद्वा वाचंतेषांप्रहारध्वनिं मुषायति तेषुहतेषुध्वनिःस्वयमेवविश्रांतोभवति अवधीदित्यर्थः अथवा इन्द्रएव द्युस्थानःसन् आदित्यात्मनास्तूयते सूरः सूर्यः जातउदितःसन् ओज- सास्वकीयेनतेजसायुक्तः चक्रंप्रवृहत् तमोनिवारणार्थं असुरजयायवाचक्रोपलक्षितंरथं प्रकर्षेणोद्यतं- करोति पूर्वं अरुणः तद्रथयन्ता प्रपित्वेमंदेहाद्यसुराणांसमीपे वाचंतेषांजहिभिंधीत्यादिध्वनिंमुषाय- ति मुष्णाति मुषेरुत्तरस्यश्नः अहावपिछन्दसिशायजपीति शायजादेशः तदनन्तरंसूर्यः ईशानः सर्वा- णितमांस्यसुरान्वानिराकर्तुंसमर्थः सन् आमुषायति समन्तान्मुष्णाति अथप्रत्यक्षकृतः हेकवेक्रान्तद- र्शिन् यत्यस्त्वंउशनाउशनसः एतन्नाम्नोमहर्षेरूतयेरक्षणाय परावतोदूरात् स्वर्गस्थानात् अजगन् ग- तवानसि प्राप्तवानसि गमेः सिपि छान्दसः श्पःश्लुः हल् ङ्यादिलोपेमोनोधातोरितिनत्वं यद्वा उशना उशनसायुक्तःसन् अजगन् आगच्छ आगत्य्चविश्वाविशानिसुम्नानिसुखसाधनानि धनान्यादायास्माकं तुर्वणिस्तूर्णवनिः क्षिप्रंसंभवेतिशॆषः तुर्वणिस्तूर्णवनिरितिनिरुक्तम् । तत्रदृष्टान्तः—मनुषेव मनुष्येणेव यथाचतेनपरिवृढाय देशान्तरादभिमतंधनमानीयते तद्वत् यद्वा मनुषेवमनुष्याणामिव इतरेषामृत्वि- जां विश्वासुम्नानि सर्वाणिधनान्यादाय तुर्वणिर्भवसि तद्वदस्माकमपि नकेवलमेकस्मिन्नेवयागदिने- किन्तु अहाविश्वेव विश्वान्यप्यहानि सर्वेष्वप्यहःसुतुर्वणिर्भव यद्वा तुर्वणिस्त्वं अहाविश्वेव विश्वान्य- हान्यतिदीर्घमायुष्यंयथाददासि तथासुम्नान्यपि उभयमपिदेहीत्यर्थः ॥ ९ ॥

हेइन्द्र वृषकर्मन् अभिमतवर्षणव्यापारवन् पुरांदर्तः असुरपुराणांदारयितः सुबामन्त्रितेइतिष- ष्ठ्याःपराङ्गवद्भावात् षष्ठ्यामन्त्रितसमुदायस्य पादादित्वादाष्टमिकमाद्युदात्तत्वं सतादृशोमहा- नुभावस्त्वं नोऽस्मत्संबन्धिभिः नव्येभिः नूतनैः उक्थैः इदानींप्रतिपादितप्रकारैः स्तोत्रैस्तुष्टः सन् पा- युभिः पालनप्रकारैः शग्मैः सुखैश्चैहिकामुष्मिकरूपैः पाहिपालय किंच हेइन्द्र दिवोदासेभिः दिवोदा- सगोत्रोत्पन्नैः अर्शआदित्वादच् अस्माभिः परुच्छेपैः यद्वा पूजार्थंबहुवचनं स्तवानः स्तूयमानः कर्म- णिकर्तृप्रत्ययः ववृधीथाः प्रवृद्धोभव वृधोर्लिङि छान्दसःशपःश्लुः किमिव अहोभिरिव द्यौः द्योतन- शीलआदित्यः अहोभिः प्रसिद्धैर्यथा प्रवृद्धौभवति तथास्मत्स्तुत्या अत्यन्तं प्रवृद्धोभवेत्यर्थः ॥ १० ॥

इन्द्रायहीतिसप्तर्चंपंचमंसूक्तम् इन्द्रायसप्तेत्यनुक्रमणिका परुच्छेपऋषिः अत्यष्टिछन्दःइन्द्रोदेवता पृष्ठ्यस्यषष्ठेहनि माध्यन्दिनसवनेहोत्रकाः स्वस्वशस्त्रेएतत्सूक्तं तृचत्रयंकृत्वा आरंभणीयाभ्यऊर्ध्व- मावपेयुः अत्रायंविभागः—अद्यास्तिस्रोमैत्रावरुणस्य तृतीयाद्यास्तिस्रोब्राह्मणाच्छंसिनः पंचम्याद्या- स्तिस्रोच्छावाकस्य एतच्चतुर्थेहनीतिखण्डेसूत्रितम्-षष्ठेहनीन्द्रायहिद्यौरसुरोअनम्नतेत्येवमेवेति तत्रै- वाहनि तस्मिन्नेवस्वनेप्रशास्त्रादीनां प्रस्थितयाज्याभ्यः पुरस्तादादितः षळृचः एकैकशःप्रक्षेपणीयाः षष्ठस्येतिख्ण्डेसूत्रितं—इन्द्रायहिद्यौरसुरोअनम्नतेतिषळिति महाव्रतेनिष्केवल्ये इन्द्रायहीतितृचोवै- कल्पिकानुरूपद्वितीयःमहाव्रतस्येतिखण्डेसूत्रितंएन्द्रयाह्युपनःपरावतइन्द्रायहिद्यौरसुरोअनम्नतेति ।