प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 185

अयोरनयोर्द्यावापृथिव्योर्मध्ये कतरापूर्वापूर्वमुत्पन्ना कतरावा अपरापश्चद्भाविनी एवं पौर्वापर्य- प्रश्नः उभयोरविनाभावेनसहैववर्तमानत्वादितिभावः तथाकथाकेनहेतुनाजातेकिमनयोरुत्पादकमि- त्यर्थः हेकवयः क्रान्तदर्शिनः अतीन्द्रियज्ञायूयंवदत कोविवेदपौर्वापर्यं कारणंचविशेषेणविविच्यवा- जानाति नकेनापिज्ञायतइत्यर्थः अज्ञानेकारणमाह—यद्यस्मात्खलुहेतोर्नामप्रसिद्धम् विश्वंकृत्स्नमपि- जगदविशेषेण त्मना आत्मनैव अन्यनैरपेक्ष्येणैवबिभृतोधारयः यद्वायद्धनामयत्किंचित्पदार्थजातम- स्ति विश्वंतत्सर्वमात्मनाबिभृतः अनेनयत्कारणंब्रूमः तदप्याभ्यामेवभ्रियतइतिकारणाभावः प्रतिपा- दितइति उत्तरेणपौर्वापर्याभावउच्यते अहनीअहोरात्रेएतयोः द्यावापृथिव्योः चक्रियेवचक्रयुक्तेइव विवर्तेते अत्रकतरापूर्वाकतरापरैनयोरित्यादिनिरुक्तंद्रष्टव्यम् ॥ १ ॥

अचरन्तीअविचलेद्वेएवैतेद्यावापृथिव्यौ भुरिंबहुतरंचरन्तंपद्वन्तंपादयुक्तंगर्भंगर्भवदाश्रितंकृत्सं- प्राणिजातं अपदीस्वयंपादरहितेदधातेधारयतः अनयोर्मध्येखलुसर्वंजगत् क्षेमेणवर्तते धारणेदृष्टान्तः- पित्रोर्मातापित्रोरुपस्थेउत्संगेवर्तमानंनित्यंध्रुवंसूनुंन आत्मजंपुत्रमिय यथास्नेहेनवर्धयन्तौधारयतोमा- तापितरौतद्वत् अथप्रत्यक्षेणाह—हेद्यावापृथिवीद्यावाप्रुथिव्यौ इतरेतरापेक्षयाद्वित्वमुभयोः नोस्मा- नभ्वात् महतोभयहेतोः पापाद्रक्षतंपालयतं यद्वाअभ्वात् अभ्वंमहत् अत्यर्थमित्यर्थः अभ्वेतिमहन्नाम द्वन्द्वेकृतद्यावादेशस्यद्यावापृथिवीशब्दस्यमध्येरक्षतमितिपदप्रयोगश्छान्दसः आमन्त्रितस्याविद्यमा- नत्वेननिघाताभावः ॥ २ ॥

अदितेः एतदन्तरिक्षस्याप्युपलक्षणं अखण्डनीयायाः पृथिव्यास्तादृशस्यान्तरिक्षस्य चसंबन्धिदा- त्रंधनंहुवे आह्वयामि स्पृहयामीत्यर्थः कीदृशंतद्धनं अनेहः अपापंदुः खरहितंसुस्वात्मकं अनर्वं अनर- णं अक्षीणमित्यर्थः स्वर्वत् फलभूतेनस्वर्गेणतद्वत् अवधं अहिंसितं नमस्वत् अन्नवत् ईदृशंधनंहुवे तद- स्माभिःकांक्षितंउक्तलक्षणंधनं हेरोदसी द्यावापृथिव्यौ जरित्रेस्तोत्रेयजमानायजनयतंउत्पादयतं द्या- वेत्यादिव्याख्यातम् ॥ ३ ॥

अवसास्वतोधिकेनकेनचित् कृतेन अवनेनसमृद्ध्या अतप्यमाने अनीश्वरे तपऎश्वर्यकर्मणइदंरूपम् यद्वाअतप्यमाने अन्यैरपीड्यमाने अवसा अन्नेन अवन्तीतर्पयन्त्यौदेवपुत्रे देवाः व्यवहर्तारोमनुष्याः पुत्रस्थानीयाययोः तादृश्यौलोकद्वयस्थामनुष्यादेवाश्चतदुपजीव्यत्वात्पुत्राइत्युच्यन्ते ईदृश्यौ उभेरो- दसीद्यावापृथिव्यौदेवानामह्नां एतद्रात्रेरप्युपलक्षणम् द्योतमानानामह्नांरात्रीणांचसंबन्धिभिःउभ- येभिरुभयविधैः शीतोष्णादिरूपैर्विलक्षणैर्धनैर्निमित्तभूतैः तेषांलाभायेत्यर्थः तदर्थंयुवां अनुष्याम अनुभवेम शिष्टोव्याख्यातः ॥ ४ ॥

सङ्गच्छमानेपरस्परमुपकारित्वेनसहयुज्यमाने वृष्टिहविषोश्चपरस्परंउपकार्योपकारकभावःयद्वा पूर्वंसंसृष्टेएवसत्यौ पश्चाद्वियुज्यवृष्टिहविषी अकुर्वन्त्यौपश्चान्मनुष्यैः प्रार्थितैर्देवैः विवाहिते सत्यौ सं- गते अभूतामित्याहुः अयमर्थोद्यावापृथिवीसहास्तामित्यादिब्राह्मणेसमाम्नातः युवतीनित्यतरुपयौ मिश्रयन्त्यौवासर्वेषुभावेषु समन्ते समानान्तिके समानपर्यन्तेवा स्वसारापरस्परंस्वसृभूते जामीब- न्धुभूते प्रजापतेःसकाशात्सहोत्पन्नत्वात्परस्परंजामित्वम् तथाचनिगमौ—दिवञ्चपृथिंवीचान्तरिक्ष- मथोस्वः । यतोद्यावापृथिवीनिष्टतक्षुरिति । पित्रोःसर्वस्यपितृस्थानीययोः पालकयोः तयोरुपस्थे उ- त्सङ्गेस्थितं भुवनस्य भूतजातस्य नाभिंबन्धकमुदकं अभिजिघ्रन्ती अभिघ्राणंकुर्वन्त्यौ स्पृशन्त्यौ स- मानमेतदुदकमित्यादिमन्त्रवर्णादुभयोरुदकप्रदत्वंप्रसिद्धम् ईदृश्यौनोरक्षतम् ॥ ५ ॥

उर्वी विस्तीर्णे सद्मनी सदनाधारभूते बृहती बृहतयौ महानुभावे देवानामुपलक्षणमेतत् देवमुनु- ष्यादीनां अवसाप्रीत्या निमित्तेनजनित्री वृष्टिसस्ययोर्जनित्र्यौ वृष्ट्यादेः देवानामवसा तर्पणेन नि- मित्तेन ऋतेनयज्ञेनच निमित्तभूतेन हुवेआह्वयामि देवानांहविरर्थमस्मद्यज्ञायेत्यर्थः येसुप्रतीकेशोभ- नरूपे अमृतमुदकं दधाते धारयतम् तेयुवामाह्वयामि शिष्टंस्पष्टम् ॥ ६ ॥

उर्वीउर्व्यौ महत्यौपृथ्वी पृथिव्यौ बहुले अनेकप्रकारेणप्रथमाने बाह्वाकारे दूरेअन्ते विप्रकृष्टान्त- देशेअपारेइत्यर्थः ईदृश्यौ युवामस्मिन् यज्ञे नमसानमःसाधनेनस्तोत्रेणउपब्रुवे उपेत्यब्रवीमि स्तौमी- त्यर्थः पुनःकीदृश्यौ येसुभगे शोभनभाग्ये सुप्रतुर्ती सुप्रतरणे शोबनदाने दधातेविश्वं जगत् तेयुवामुप- ब्रुवेस्तौमि ॥ ७ ॥

हेद्यावापृथिव्यौ वयंदेवान् देवान्प्रतियत् कच्चित् आगोपराधंतत्तद्यागकालेतेषांतेषां अयागलक्षणं सदमित् सर्वदैवचकृमच कृतवन्तोवयं सखायंवाप्रियंमित्रंवाप्रतियच्चकृम जास्पतिं जाः पुत्र्यस्तासांप- तिंजामातरंवाजायापतिंप्रतिदोषारोपणकलहोत्पादनादिरूपंयत्सर्वदैवचकृम एषामुक्तरूपाणांपापा- नां अवयानमपगमंकर्तुमियंधीर्युष्मत्स्तुतिरूपमिदंकर्मभूयाः भूयात् भवतु द्यावेत्यादिगतम् अत्रसर्व- त्रप्रकारान्तरेणमन्त्रमन्तरेणरक्षतंरक्षतमितिप्रार्थनं तयोरश्विन्यादिबहुमननासंभवादुचितमेव तस्मा- त् स्वस्थानेएवस्थिते अनुकूलेभवतमित्येवप्रार्थ्यते ॥ ८ ॥

उभाशंसाद्यावापृथिव्योरुभयोर्विषयावुभावपिशंसौ नर्यानरेभ्योहितौ ईदृश्यावुभयाश्रयेस्तुती- मामविष्टांरक्षतां यद्वा द्यावापृथिव्यभिमानिदेवयोरेवशंसशब्देनाभिधानात्पुँल्लिङ्गता तथाउभेऊ- तीरक्षिकेद्यावापृथिव्यौमामवसारक्षणेनसचेतांसेवेतां यद्वा प्राणिभ्योहितकरावुभावैहिकामुष्मिकवि- षयौशंसौमामविष्टांप्राप्नुतां तथोभेअप्यूतीतयोः संबन्धिनोः अभिमानिदेवयोरवसास्मत्त र्पणेननिमि- त्तेनसचेतां हेदेवाः द्यावापृथिव्योरन्तर्भूताः सर्वेपिदेवाः अर्यः स्तोतारोवयंसुदास्तराय अतिशयेनशो- भनदातृत्वाय इषान्नेनसोमलक्षणेनमदन्तः मादयन्तः सन्तोभुरिचित् चित् पूजायामभिपूजितंधनमि- शयेमइच्छेम यद्वा अर्यइतिषष्ठ्यारूपं ईश्वरस्यराजादेरपिसुदास्तरायेत्यर्थः शिष्टंसमानम् ॥ ९ ॥ ऋतंदिवइतिद्वेद्यावापृथिवीयेपशौपुरोडाशहविषोनुवाक्ये अग्नीषोमावितिखण्डेसूत्रितम्—ऋतं- दिवोचंपृथिव्याइतिद्वेइति ।

सुमेधाः शोभनप्रज्ञोहंदिवेद्युदेवतायैपृथिव्यैपृथिवीदेवतायैतत्तत्प्रीतिकरंऋतंस्तोत्रंप्रथमं मुख्य- नामैतत् प्रतमंप्रकृष्टतमंअवोचंब्रवीमि किमर्थं अभिश्रावाय अभितःसर्वतःश्रवणाय किञ्च पितापाल- कोद्युलोकः मातासस्यादेर्निर्मात्रीप्रुथिवीचोभेअवद्यान्निन्दितात् दुरितात् दुःखप्रापकादंहसः सका- शात्पातां रक्षतां तथां अभीके अन्तिकनामैतत् समीपेएवावोभिरभिमततर्पणैः रक्षतांपालयताम् ॥ १० ॥

हेद्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ इदमस्माभिः क्रियमाणंस्तोत्रंसत्यमस्तु अवितथंभवतु फलवद्भव- त्वित्यर्थः इदमित्युक्तंकिंतदित्याह—हेपितर्द्यौः हेमातः पृथिवि वांयुवांप्रतिइहास्मिन्यज्ञेयत्स्तोत्रमु- पब्रुवे उपेत्यब्रवीमि तत्सत्यमस्तु देवानांस्तोतॄणामस्माकं अवमेअन्तिकनामैतत् नित्यसंनिहितेयुवां अवोभिः तर्पणैर्युक्तेभूतंभवतम् अवशिष्टंगतम् ॥ ११ ॥

आनइळाभिरितिसप्तमंसूक्तमेकादशर्चंआग्स्त्यंत्रैष्टुभंवैश्वदेवं आनोवैश्वदेवमित्यनुक्रान्तम् विनियो- गोलैङ्गिकः ।