प्रथमं मण्डलम् - सूक्तम् 175

6 ऋचः

ऋषिः: अगस्त्यो मैत्रावरुणिः देवता: इंद्रः छन्दः: स्कंधोग्रीवी बृहती

सूक्तम् 1.175 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 1.175.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
1.175.1
मत्स्यपा᳚यि ते॒ मह॒ः पात्र᳚स्येव हरिवो मत्स॒रो मदः᳚ ।
वृषा᳚ ते॒ वृष्ण॒ इन्दु᳚र्वा॒जी स᳚हस्र॒सात᳚मः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
मत्सि᳚ । अपा᳚यि । ते॒ । महः᳚ । पात्र᳚स्य॑इव । ह॒रि॒॑वः । म॒त्स॒रः । मदः᳚ ।
वृषा᳚ । ते॒ । वृष्णे᳚ । इन्दुः᳚ । वा॒जी । स॒ह॒स्र॒॑सात᳚मः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेहरिवः हरिभ्यांतद्वन्निन्द्र महोमहान् पूज्योयंसोमः पात्रस्येवतत्पात्रेणेवसोमपात्रेणयथाधार्यते सोमः तत्सदृशेनतेत्वया तृतीयार्थेषष्ठी यद्वा पात्रस्येवतेतवस्वभूतोमहोमहान्सोमइतिवायोजना अ- पायि पीयते आशंसायाविवक्षितत्वात् भूतवत्प्रयोगः यतः पिबसिअतोमत्सि माद्यसिमादयस्ववा- त्रेयथासोमःपूर्यतेतथात्यधिकंपिब पीत्वाचमादयस्वेत्यर्थः किञ्च वृष्णेतेअभिमतवर्षित्रेतुभ्यं चतुर्थ्य- र्थेषष्ठीमत्सरोमदसाधनः मदस्तर्पयिता वृषावर्षिता इन्दुःक्लेदयिता आह्लादकारीत्यर्थः वाजी अन्न- वान् अन्नवत्तृप्तिसद्भावादन्नवानित्युच्यते सहस्रसातमः अपरिमितदातृतमः सहस्रपुरुषसंभजनपर्या- प्तशक्त्यतिशयोवा एवंमहानुभावः सोमः संपादितः तंपिबेत्यर्थः ॥ १ ॥

1.175.2
आ न᳚स्ते गन्तु मत्स॒रो वृषा॒ मदो॒ वरे᳚ण्यः ।
स॒हावा{4}᳚ इन्द्र सान॒सिः पृ᳚तना॒षाळम᳚र्त्यः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
आ । नः॒ । ते॒ । ग॒न्तु॒ । म॒त्स॒रः । वृषा᳚ । मदः᳚ । वरे᳚ण्यः ।
स॒ह॑वा᳚न् । इ॒न्द्र॒ । सा॒न॒सिः । पृ॒त॒ना॒षाट् । अम᳚र्त्यः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र तेत्वांनोस्मदीयः मत्सरोमर्षणसाधनः सोमआगन्तु आगच्छतु कीदृशोयं वृषावर्षकः मद- स्तर्पयितावरेण्योवरणीयः सहावान् सहायवान् सहसाबलेनतद्वानवा सानसिः संभजनीयः पृतनाषा- ट् शत्रुसेनायाअभिभविता अमर्त्यः अविनाशी ईदृश्सोमस्त्वामागच्छतु यद्वा उत्तरार्धइन्द्रपरतयाव्या- ख्येयः हेइन्द्र सहवान् अस्मद्दत्तसोमसहायवान् सन् बलवान् वा सानसिःअस्माभिः संभजनीयः पृत- नाषाट् अमर्त्यश्चभवसि ॥ २ ॥

1.175.3 समानपद
त्वं हि शूर॒ः सनि᳚ता चो॒दयो॒ मनु᳚षो॒ रथ᳚म् ।
स॒हावा॒न्दस्यु᳚मव्र॒तमोष॒ः पात्रं॒ न शो॒चिषा᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । हि । शूरः᳚ । सनि᳚ता । चो॒दयः᳚ । मनु᳚षः । रथ᳚म् ।
स॒ह॑वा᳚न् । दस्यु᳚म् । अ॒व्र॒तम् । ओषः᳚ । पात्र᳚म् । न । शो॒चिषा᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र त्वंहित्वंखलुशूरः शौर्योपेतः सनितादासि अतोमनुषोमनुष्यस्यमेरथंरंहणस्वभावंस्यन्दनं- मनोरथंवास्वर्गगमनसाधनंयज्ञाख्यंरथंवाचोदयः प्रेरय किञ्च त्वंसहावान् सोमसहायवान् बलवान्वा- भूत्वा दस्युमुपक्षपयितारमव्रतं अपर्माणं अननुष्ठायिनंओषः दह किमिव शोचिषादीप्त्या ज्वालयाग्निः पात्रंन स्वाधारंपात्रविशेषमिव यागाधिकारीसन् योनयजतेतंदहेत्यर्थः ॥ ३ ॥

1.175.4 समानपद
मु॒षा॒य सूर्यं᳚ कवे च॒क्रमीशा᳚न॒ ओज᳚सा ।
वह॒ शुष्णा᳚य व॒धं कुत्सं॒ वात॒स्याश्वै᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
मु॒षा॒य । सू॒र्य॒ । क॒वे॒ । च॒क्रम् । ईशा᳚नः । ओज᳚सा ।
वह᳚ । शुष्णा᳚य । व॒धम् । कुत्स᳚म् । वात᳚स्य । अश्वैः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेकवे क्रान्तदर्शिन्निन्द्र ईशानःसमर्थःसन् सूर्यंसूर्यस्य सुपांसुपोभवन्तीतिषष्ठ्येकवचनस्यद्वितीयै- कवचनादेशः तत्संबन्धिचक्रमेकं ओजसाबलेनसामर्थ्यातिशयेनमुषाय अमुष्णाः छन्दसिशायजपीति- शायजादेशः पूर्वंसूर्यरथस्यचक्रद्वयमासीत् एकमिन्द्रोमुमोषेतीतिहासः । तथाचमन्त्रान्तरं—प्रान्यच्च- क्रमवृहः सूर्यस्यकुत्सायान्यदिति । किञ्च शुष्णायएतन्नामकायासुरायतद्वधार्थं द्वितीयार्थेवाचतुर्थी शुष्णंहन्तुमित्यर्थः कुत्संकर्तनसाधनंवधंवज्रं वातस्य वायोरश्वैः वायुवेगैर्वाश्वैर्युक्तःसन् वह अवहः शु- ष्णंहन्तुंवज्रमधारयः यद्वा शुष्णवधायवज्रमवहः तंचहत्वा तदीयैर्वायुवेगैरश्वैः तदुपलक्षितैः तदीयैर्ध- नैः कुत्संमहर्षिंअगमः शुष्णासुरधनंकुत्सायादाइत्यर्थः तथाचान्यत्र त्वंकुत्संशुष्णहत्येष्वाविथ कुत्सा- यशुष्णमशुषमित्यादीनि ॥ ४ ॥

1.175.5
शु॒ष्मिन्त᳚मो॒ हि ते॒ मदो᳚ द्यु॒म्निन्त᳚म उ॒त क्रतु᳚ः ।
वृ॒त्र॒घ्ना व᳚रिवो॒विदा᳚ मंसी॒ष्ठा अ᳚श्व॒सात᳚मः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
शु॒ष्मिन्॑त᳚मः । हि । ते॒ । मदः᳚ । द्यु॒म्निन्॑त᳚मः । उ॒त । क्रतुः᳚ ।
वृ॒त्र॒॑घ्ना । व॒रि॒वः॒॑विदा᳚ । मं॒सी॒ष्ठाः । अ॒श्व॒॑सात᳚मः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र तेतवमदः सोमपानजनितः शुष्मिन्तमः बलवत्तमः हिप्रसिद्धम् उतअपिचतेक्रतुः कर्मव्या- पारोस्मदर्थोद्युम्निन्तमः अतिशयेनान्नवान् यशोवान्वाउभयत्रायस्मयादीनिछन्दसीति भसंज्ञायबा- धितत्वात् नलोपः हेइन्द्र अश्वसातमः अश्वोपलक्षितबहुधनदाः त्वंवृत्रघ्ना वृत्रघातिनोवरिवोविदा- धनस्यपरिचरणस्यवावेदयितारौलंभयितारौतवमदक्रतूमसीष्ठाः अनुज्ञातवानसि शत्रुघातिनौधन- दातारौचस्यातामित्यनुग्रहमकरोरित्यर्थः ॥ ५ ॥

1.175.6
यथा॒ पूर्वे᳚भ्यो जरि॒तृभ्य᳚ इन्द्र॒ मय᳚ इ॒वापो॒ न तृष्य᳚ते ब॒भूथ᳚ ।
तामनु᳚ त्वा नि॒विदं᳚ जोहवीमि वि॒द्यामे॒षं वृ॒जनं᳚ जी॒रदा᳚नुम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यथा᳚ । पूर्वे᳚भ्यः । ज॒रि॒तृ॑भ्यः᳚ । इ॒न्द्र॒ । मयः᳚॑इव । आपः᳚ । न । तृष्य᳚ते । ब॒भूथ᳚ ।
ताम् । अनु᳚ । त्वा॒ । नि॒॑विद᳚म् । जो॒ह॒वी॒मि॒ । वि॒द्याम᳚ । इ॒षम् । वृ॒जन᳚म् । जी॒र॑दा᳚नुम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेइन्द्र पूर्वेभ्योजरितृभ्यः पुरातनेभ्यः स्तोतृभ्योमयइवबभूथ मयः सुखंसुखस्वरूपमिवाभवः त- द्वत् स्तोतृभ्योस्मभ्यं सुखस्वरूपोभव तत्रदृष्टान्तः—तृष्यतेआपोनतृषार्तस्योदकानियथासुखकराणी- तितद्वत् तस्मात् तांनिविदंत्वत्प्रीतिकरींप्रसिद्धां स्तुतिंत्वातुभ्यंअनुजोहवीमिपुनः पुनःकरोमि यद्वा तांनिविदंअनु तृतीयार्थेइत्यनोःकर्मप्रवचनीयत्वं तयास्तुत्यात्वांजोहवीमिपुनः पुनराह्वयामि विद्या- मेतिव्याख्यातम् ॥ ६ ॥

मत्सिनइतिषळृचंद्वादशंसूक्तं आगस्त्यमैन्द्रमानुष्टुभं पूर्ववतुशब्दात् त्रिष्टुबन्तंत्वित्युक्तत्वात् अ- न्त्यात्रिष्टुप् मत्सिनइत्यनुक्रान्तम् विशेषविनियोगोलैङ्गिकः ।