श्रवणम्

1.82.2
अक्ष॒न्नमी᳚मदन्त॒ ह्यव᳚ प्रि॒या अ᳚धूषत ।
अस्तो᳚षत॒ स्वभा᳚नवो॒ विप्रा॒ नवि᳚ष्ठया म॒ती योजा॒ न्वि᳚न्द्र ते॒ हरी᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अक्ष᳚न् । अमी᳚मदन्त । हि । अव᳚ । प्रि॒याः । अ॒धू॒ष॒त॒ ।
अस्तो᳚षत । स्व॑भा᳚नवः । विप्राः᳚ । नवि᳚ष्ठया । म॒ती । योज᳚ । नु । इ॒न्द्र॒ । ते॒ । हरी॒ इति᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इंद्र त्वया दत्तान्यन्नान्यक्षन् । यजमाना भुक्तवंतः । भुक्त्वा चामीमदंत हि । तृप्ताश्चासन् । प्रियाः स्वकीयास्तनूरवाधूषत । अकंपयन् । अतिशयितरसास्वादनेन वक्तुमशक्नुवंतः शरीराण्यकंपयन् । तदनंतरं स्वभानवः स्वायत्तदीप्तयो विप्रा मेधाविनस्ते नविष्ठया नवितृतमया मती मत्या स्तुत्याऽस्तोषत । अस्तुवन् । अन्यत्पूर्ववद्योज्यं ॥ अक्षन् । अदेर्लुङि लुङ् सनोर्घस्लृ (पा २-४-३७) इति घस्लादेशः । मंत्रे घसेत्यादिना च्लेर्लुक् । गमहनेत्यादिनोपधालोपः । खरि चेति चर्त्वम् । शासिवसिघसीनां चेति षत्वम् । अडागम उदात्तः । अमीमदंत । मद तृप्तियोगे । चुरादिरात्मनेपदी । लुङि च्लेश्चङि णिलोपोपधाह्रस्वत्वद्विर्भावसन्वद्भावेत्वदीर्घाः । अधूषत । धूञ् कंपने । लुङि सिचि व्यत्ययेन गुणाभावः । यद्वा । छंदस्युभयथेति सिचः सार्वधातुकत्वेन ङित्त्वात् क्ङिति चेति प्रतिषेधः । अथवा धू विधूनने । तौदादिकः । कुटादिः । अस्मात्कर्मणि लुङि गाङ् कुटादिभ्य इति सिचो ङित्त्वाद्गुणाभावः नविष्ठया । णुस्तुतौ । करणभूताया अपि स्तुतेः स्वव्यापारे कर्तृत्वात्तृच् । तदंतात् तुश्छंदसीतीष्ठन्प्रत्ययः । तुरिष्ठेमेयःस्स्विति तृलोपः । मती । सुपां सुलुगिति तृतीयायाः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । मंत्रे वृषेषपचमनेति क्तिन उदात्तत्वं ॥ २ ॥