श्रवणम्

1.57.2
अध᳚ ते॒ विश्व॒मनु᳚ हासदि॒ष्टय॒ आपो᳚ नि॒म्नेव॒ सव᳚ना ह॒विष्म᳚तः ।
यत्पर्व᳚ते॒ न स॒मशी᳚त हर्य॒त इन्द्र᳚स्य॒ वज्र॒ः श्नथि᳚ता हिर॒ण्ययः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अध᳚ । ते॒ । विश्व᳚म् । अनु᳚ । ह॒ । अ॒स॒त् । इ॒ष्टये᳚ । आपः᳚ । नि॒म्ना॑इ᳚व । सव᳚ना । ह॒विष्म᳚तः ।
यत् । पर्व᳚ते । न । स॒म्॑अशी᳚त । ह॒र्य॒तः । इन्द्र᳚स्य । वज्रः᳚ । श्नथि᳚ता । हि॒र॒ण्ययः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अध हानंतरमेव हे इंद्र विश्वं सर्वमिदं जगत्ते तव संबंधिन इष्टये यागायान्वसत् । अन्वभवत् । यद्वा । इष्टये हविरादिभिस्तव प्राप्तय इति योज्यम् । हविष्मतो यजमानस्य सवना सवनानि यज्ञजातानि निम्नेव निम्नानि भूस्थलान्याप इव त्वां संभजंत इति शेषः । हर्यतः शत्रुवधं प्रेप्सत इंद्रस्य । हर्यतिः प्रेप्साकर्मेति यास्कः (नि ७-१७) यद्वा । हर्यतः शोभनः । हिरण्ययो हिरण्मयः श्नथिता शत्रूणां हिंसनशीलो वज्रः पर्वते पर्ववति शिलोच्चये वृत्रे वा यद्यदा न समशीत संसुप्तो नाभवत् । किंतु जागरितः सन्नवधीदित्यर्थः । यदेंद्रेण प्रेरितो वज्रोऽप्रतिहतः सन्वृत्रमवधीत्तदाप्रभृत्येव तं यष्टुं सर्वे यजमानाः प्रावर्तिषतेति भावः ॥ अध । छांदसं धत्वम् । असत् । अस्तेर्लङि बहुलं छंदसीति शपो लुगभावः । इष्टये । यजतेर्भावे क्तिनि वचिस्वपीत्यादिना संप्रसारणम् । व्रश्चादिना षत्वम् । व्यत्ययेनांतोदात्तत्वम् । यद्वा । इष गतावित्यस्ताद्भावे क्तिनि मंत्रे वृषेषेति तस्योदात्तत्वम् । निम्नेव सवना । शेश्छंदसीति शेर्लोपः । समशीत । शीङ् स्वप्ने । लुङि संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वात् शीङिः सार्वधातुके (पा ७-४-२१) इति गुणाभावः । हर्यतः । हर्य गतिकांत्योः । भृमृदृशीत्यादिनात च्प्रत्ययः । श्नथिता । श्नथ क्नथ क्रथ हिंसार्थाः । ताच्छीलिकस्तृन्प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तत्वं ॥ २ ॥