दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 190

ऋतमिति तृचमेकोनचत्वारिंशं सूक्तं मधुच्छन्दसः पुत्रस्याघमर्षनस्यार्षमानुष्टुभम्। रात्र्यादीनां भावानां सृष्ट्यादिप्रतिपादकत्वात्तादृग्रूप एवार्थो देवता। तथा चानुक्रान्तम्। ऋतं माधुच्छन्दसोऽघमर्षणो भाववृत्तमानुष्टुभं त्विति। लिङ्गाद्विनियोगोऽवगन्तव्यः॥

ऋतमिति सत्यनाम। ऋतं मानसं यथार्थ सङ्कल्पनं सत्यं वाचिकं यथार्थभाषणम्। चकाराभ्यामन्यदपि शास्त्रीयं धर्मजातं समुच्चीयते। तत्सर्वमभीद्धादभितप्ताद्ब्रह्मना पुरा सृष्ट्यर्थं कृतात्तपसोऽधि। अध्युपर्यर्थे। उपर्यजायत। उपपद्यत। तपस्तप्त्वेदं सर्वमसृजत। तै. आ. ८-६। इति श्रुतेः। तपश्चात्र स्रष्टव्यपर्यालोचनलक्षणम्। यस्य ज्ञानमयं तप। मुं १-१-९। इति श्रुत्यन्तरात्। अभिपुर्वादिन्धेः कर्मनि निष्ठा। श्वीदितो निष्ठायामितीट् प्रतिषेधः। गतिरन्त्नत्र इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम्। स्वरितो वानुदात्ते पदादावित्येक्दादेशः स्वर्यते। यद्वा। अभीद्धातभितः प्रकाशमानात्परमात्मनो मायाधिष्ठानरूपापादानभूतादृतम् सत्यं चाजायत। जनिकर्तुः प्रकृतिः। पा. १-४-३०। इति प्रकृतेम्पादानसंज्ञा। ततस्तस्मादेवेश्वाराद्रात्री। उपलक्शनमेतदह्नोऽपि। अहश्च रात्रिश्चाजायत। रात्रेश्चाजसाविति ङीप्। ततस्तस्मादेवेश्वरादर्णवोऽर्णसोदकेन युक्तः समुद्रश्चाजायत। समुद्रशब्दोऽन्तरिक्षोदध्योः साधारन इत्यभिमतार्थस्य प्रकाशनायार्णवशब्देन विशेष्यते। अर्णसः सलोपश्च। का. ५-२-१०९-३। इति मत्वर्थीयो वप्रत्ययः सलोपश्च॥१॥

अर्णवात्समुद्रात्सृष्टादध्यूर्ध्वं संवत्सरः संवत्सरोपलक्षितः सर्वः कालोऽजायत। श्रूयते हि। सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि कलामुहूर्ताः काष्ठाश्च। तै. आ. १०-१-२। इति। स चेश्वरोऽहोरात्राण्य्तदुपलक्षितानि सर्वाणि भूतानि विदधत् कुर्वन् सृजन्। अभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तत्वम्। ततः समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। मिषतो निमिषादियुक्तस्य विश्वस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य वशी स्वामी भूत्वा वर्तते॥२॥

सूर्याचन्द्रमसौ कालस्य ध्वजभूतौ दिवम् च पृथिवीं चान्तरिक्शम् च इत्थं त्रिभूवनं स्वः। स्वः शब्दः सुखवाची। दिवो विशेषनम्। सुखरूपां दिवम्। तदेतत्सर्वं धाता विधाता यथा पूर्वं पूर्विस्मिन्कालेऽकल्पयत् सृष्टवान् तथैवागामिन्यपि कल्पे कल्पयिश्यतीत्यर्थः॥३॥