दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 72

तत्र देवानामिति नवर्चमनुवाकापेक्षया चतुर्थं सूक्तमानुष्टुभं देवदेवत्यम् । लिकनाम्नः पुत्रो बृहस्पतिराङ्गिरस एव वा बृहस्पतिरृहिः। अथवा दक्षस्य दुहितादिति रुषिः। तथा चानुक्रान्तम्। देवानाम् नव लौक्यो वा बृहस्पतिर्दाक्षायण्यदितिर्वा दैवमानुष्तुभमिति। गतः सूक्तविनियोगः॥

अदितिर्दाक्षायण्यनेन सूक्तेन्द् स्वयं यथादित्यानजनयत्तद्ब्रवीति। बृहस्पत्यृषिपक्शे स ऋषिरदितेः सकाशादादित्योत्पत्तिप्रकारमाह। वयम् देवानामादित्यानाम् जाना जन्मानि प्र वोचाम। प्रकथयाम। विपन्यया विस्पष्टया वाचा। वयमिति वोचामेति चोभयत्र पूजार्थं बहुवचनम् । अथैकवदाह। यो देवानां गणः पूर्वे युग उत्पन्नोऽप्युक्थेषु शस्यमानेषु यागे शस्त्रेष्वनुष्ठीयमानेषूत्तरे युगे वर्तमानं स्तुवन्तं स्तोतारं पस्यात् पश्यति। अनेकेष्वपि युगेषु गतेषु कर्मसु सूयमानो वर्तत इत्यर्थः॥१॥

ब्रह्मणोऽन्नस्य पतिरदितिरेतैतानि देवानां जन्मानि कर्मार इव स यथा भस्त्रयाग्निमुपधमिति प्रज्वलनार्थमेवं समधमत्। उदपादयदित्यर्थः। देवानां पूर्व्ये युगे। आदिसृष्टावित्यर्थः। तेषामुपादानकारणादसतो नामरूपवर्जितत्वेनासत्समानाद्ब्रह्मणः सकाशात्सन्नामरूपविषिष्टं देवादिकमजायत। प्रादुरभुत्। असद्वा इदमग्र आसीत्ततो वै सदजायत। तै. उ. २-७। इति हि श्रुतिः। न सदात्मकस्य प्रपञ्चस्यासत्कारणत्वं युक्तमिति वाच्यं छन्दोगैः कथमसतः सज्जायेतेत्यसत्कारणत्वमाक्षिप्य सत्त्वेव सोम्येदग्र आसीदित्यवधारितत्वात्। छां. उ. ६-२-२। तर्ह्यसत्कारण प्रतिपादकवाक्यानां का गतिरिति चेत् तेषामव्याकृतत्वाभिप्रायत्वात् तद्धेदम् तर्ह्यव्याकृतमासित्। शत. १४-४-२-१५। इति श्रुतेः। यद्येवम् तर्ह्यदितेः सकाशात्कथं देवाद्युत्पत्तिः। वायोरग्निरित्यादिवत् अधिष्ठानसकाशादुत्पत्तेः। यद्वा। देवानां कारनभुतं सदसतो ब्रह्मणः सकाशादुत्पन्नमिति योजनादुक्तन्यायोऽस्मिन्पक्षेऽपि समान एव॥२॥

पूर्वार्धमुक्तम्। तदन्वाशा दिशोऽजायन्त। तत्परि। तदन्वित्यर्थः। उत्तानपदः। उत्तानमूर्ध्वतानं पद्यन्त इत्युत्तानपदो वृक्षाः। तेऽजायन्त। प्रदुरभवन्॥३॥

भूरुत्तानपदो वृक्षाज्जज्ञे। तथा भुवः सकाशादाशा अजायन्त। तथादितेर्दक्षोऽजायत। उत्पन्नः। दक्षादु दक्षादिप्यदितिः पर्यजायत। न स्वोत्पन्नं कार्यम् स्वस्यैव कारनमपि भवतिति विप्रतिषिद्धमिति वाच्यम्। यास्काचार्य इदमेव वाक्यमुदाहृत्य विरोधमाशङ्क्य पर्यहरत्। तथा हि। अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परीति च तत्कथमुपपद्येत समानजन्मानौ स्यातामित्यपि वा देवधर्मेणेतरेतरजन्मानौ स्यातामितरेतरप्रकृती। नि. ११-२३। इति॥४॥

अदितिदेवताके पशावदितिर्ह्यजनिष्टेत्येषा हविषोऽनुवाक्या। सूत्रितं च। अदितिर्ह्यजनिष्ट सुत्रामाणम् पृथिवीं द्यामनेहसं॥ आ. ३-८॥ इति॥

हे दक्ष तव या दुहिताभूत् सादितिरजनिष्ट हि पुत्रानदित्यान्। तदेवाह। तां देवा अन्वजायन्त भद्राः स्तुत्या भजनीया अमृतबन्धवोऽमरणबन्धनाः॥५॥

अनयोत्तरेण चादित्याः स्तूयन्ते। यद्यदा हे देवाः अदोऽमुष्मिन्सलिले यूयं सुसंरब्द्धाः सुष्ठु लब्धात्मनोऽतिष्थत स्थिवन्तः। आपो वा इदं सर्वम् । तै. आ. १०-२२। अप एव ससर्जादाविति श्रुतिस्मृती। अत्रास्मिन्सलिले नृत्यतामिव वो युश्माकं सम्बन्धी तीव्रो दुःसहो रेणुरंशभुत एकोऽपायत। अपागच्छत्। दिवं प्रति गत इति सूर्याभिप्रायम् । परा मार्ताण्डमास्यदिति वक्ष्यति॥६॥

यद्यदा हे देवाः यतयो यथा। वृष्त्या इयमयन्तिति वा वर्षणेन यातयन्तिति वा यतयो मेघाः। ते यथोदकैर्भुवनानि लोकं पूरयन्ति तद्वत्स्वतेजोभिरपिन्वत। पूरिवन्तः। अत्र समुद्रेऽप्स्वा गूळ्हं निगूळ्हं सूर्यं प्रातरुदयायाजभर्तन। आहृतवन्तः॥७॥

अष्टौ पुत्रासः पुत्रा मित्रादयोऽदितेर्भवन्ति येऽदितेस्तन्वः परि शरीराज्जाता उत्पन्नाः। अदितेरष्टौ पुत्रा अध्वर्युब्राह्मणे परिगणिताः। तथाहि। ताननुक्रमिष्यामो मित्रश्च वरुनश्च धाता चार्यमा चांश्च भगश्च विवस्वानादित्यश्चेति। तथा तत्रैव प्रदेशान्तरेऽदितिं प्रस्तुत्याम्नातम् । तस्या उच्छेषणमददुस्तत्प्रश्नात् सा रेतोऽधत्ततस्मै चत्वार आदित्या अजायन्त सा द्वितीयमपचदित्यष्टानामादित्यानामुत्पत्तिर्वर्णिता। तै. सं. ६-५-६-१॥ सादितिः सप्तभिः पुत्रैर्देवानुपप्रैत्। उपागच्छत्। अष्टमम् पुत्रं मार्ताण्डं सूर्यं परास्यत्। उपरि प्राक्षिपदित्यर्थः॥८॥

पूर्वमन्त्रोक्त एवार्थह् पुनरत्रोच्यते। सप्तभिर्माताण्डव्यतिरिक्तैर्मित्रादिभिरदितिः पूर्व्यं पुराणम् युगमुपप्रैत्। उपगता। अथ प्रजायै प्रानिनामुत्पत्तये मृत्यवे तेषाम् मरणाय मार्ताण्डं म्रुताद्व्यृद्धादण्डाज्जातं मार्ताण्डनामानं सुर्यं पुनराभरत्। आहरत्। द्युलोकेऽधारयत्। प्राणिमरणजननादीनां सूर्योदयास्तमयायत्तता स्फुटा। तस्यै व्यृद्धमाण्डमजायतेत्यादि ब्राह्मणम्। तै. सं. ६-५-६-१। इति॥९॥