दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 116

पिबेति नवर्चं चतुर्थं सूक्तं त्रैष्तुभमैन्द्रम् । स्थूरनाम्नह् पुत्रोऽग्नियुताख्य ऋशिरग्नियूपाख्यो वा। तथा चानुक्रम्यते। पिब स्थौरोऽग्नियुतोऽग्नियूपो वेति। गतो विनियोगः॥

हे इन्द्र त्वं महते प्रभूतायेन्दियायेन्द्रस्यात्मनो जुश्टाय वीर्याय सोममस्माभिर्दीयमानं पिब। इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गेत्यादिनेन्द्रिय शब्दो यजन्तत्वेन निपातितः। हे शविष्ठातिशयेन प्रवृद्ध वृत्राय हन्तवे वृत्रम् हन्तुं सोमं पिब। क्रियाग्रहनं कर्तव्यमिति व्रुत्रस्य सम्प्रदानत्वम्। तथा हूयमानोऽस्माभिराहूयमानस्त्वं राये धनाय। ऊडिदमित्यादिना विभक्तेरुदात्तत्वम्। शवसेऽन्नाय। धनान्नयोः प्रदानाय सोमं पिब। मध्वो मदकरान्सर्वान्सोमान्पिब। वा छन्दसिति पुर्व सवर्नदीर्घाभावः। अनन्तरं हे इन्द्र तृपत्तृप्तो भवन्ना वृशस्व। अस्मदभिलषितान्यासिञ्च। ददस्व। तृपत्। तृन्प तृप्तौ तौदादिकः। अनित्यमागमशासनमिति नुमभावः॥१॥

हे इन्द्र क्षुमतः स्तुतियुक्तस्य यद्वा हवीरूपान्नवतः प्रस्थितस्य हविर्धानादुत्तरवेदिं प्रति प्रस्थापितस्य सुतस्याभिशुतस्य सोमस्य वरं वरणीयं त्वदीयं भागमाभिमुख्येन पिब। प्रस्थितस्य। तिष्थतेः कर्मणि निष्था। गतिरनन्तर इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम्। ततः स्वस्तिदाह् कल्याणस्य दाता त्वं मनसान्तःकरणेन मादयस्व। हृष्टो भव। यद्वा। अस्मानपि हृष्तान्कुरु। तदेवोच्यते। रेवते धनवते सौभगाय सौभाग्याय तदस्मभ्यं दातुमर्वाचीनोऽभिमुखाञ्चनो भव। विभाषाञ्चेरदिक्स्त्रियूमिति खः। रयिशब्दान्मतुपश्छन्दसीर इति वत्वम्। रयेर्मतौ बहुलमिति सम्प्रसारणम्। पूर्वरूपत्वे गुणः। सौभगाय। उद्गात्रादिषु सुभग मन्त्र इति पठ्यते। तस्योत्तरपदस्य हृद्भगेति वृद्धिर्नेष्यते सर्वविधीनां छन्दसि विकल्पितत्वात्। ञित्स्वरेनाद्युदात्तत्वम्॥२॥

हे इन्द्र त्वा त्वां दिव्यो दिवि भवः सोमो ममत्तु। आत्मीयकल्लप्रदानेन मादयतु। देवा ह्यारपक्षे सोमस्य कलां पिबन्ति। मदेर्लोटि व्यत्ययेन श्लुः। भीह्रीत्यादिना। पा. ६-१-१९२। पितः पूर्वस्योदात्तत्वम्। तथा पार्थिवेषु प्रुथिव्याम् भवेशु देवयजनेषु यः सोमोऽस्माभिः सूयते अभिषूयते सोऽप्यस्माभिर्दत्तो ममत्तु। त्वां हर्षयतु। येन सोमेन वरिवो वरणीयं धनख् चकर्थ कृतवानसि स च ममत्तु। करोतेर्लिट्। यद्योगादनिघाते लित्स्वरः। किञ्च येन शत्रून्निरिणासि निर्गमयसि। सोऽपि ममत्तु। त्वां मादयतु। रिणासि। री गतिरेषनयोः क्र्यादिः। प्वादीनां ह्रस्वत्वम्॥३॥

द्विबर्हा द्वयोर्लोकयोः परिवृढः। यद्वा। द्वाभ्यां स्तुतशस्त्राभ्यां वर्धनीयः। व्रुहेर्वर्धनार्थस्य कर्तरि कर्मणि वासुन्। अमिनः। अमतेर्गत्यर्थादौणादिक इनच्। सर्वत्र गन्ता। यद्वा। कान्त्यर्थात्। सर्वैः काम्यमानः। अत एव वृषाभिलषितानां वर्षक इन्द्रः परिषिक्तं वसतीवरीभिः परितः सिक्तमन्धोऽस्मदीयं सोमलक्षणमन्नं प्रति हरिभ्यामेतन्नामकाभ्यामश्वाभ्यां सहा यातु। आगच्छ्तु। आथ प्रत्यक्षः। हे इन्द्र अरुशहा। अरुशाः शत्रवः। तेषां हन्ता। अर्तेरौणादिक उशन्। बहुलं छन्दसीति हन्तेः क्विप्। सत्रा। सप्तम्याः डादेशः। अस्मदीये सत्रे यज्ञे गव्यानडुहे चर्मणि सुतस्याभिषुतस्य प्रभृतस्य पात्रेषु प्रहृतस्य। हृग्रहोर्भः। ईदृशस्य मध्वो मदकरस्य सोमस्य पानेन हृष्टः सन् खेदां खिद्यमानानां शत्रूणामुत्खित्तय आभिमुख्येन वृषस्व। वृष इवाचर। वृषशब्दादाचारार्थे क्विप्। व्यत्ययेनात्मने पदम्। खेदाम्। खिद दैन्ये। कर्मणि घञन्तस्यामि नुडागमाभावाश्छान्दसः॥४॥

हे इन्द्र भ्राश्यानि प्रकाश्यानि तिग्मानि तीक्ष्णान्यायुधानि नितरां भ्राशयन् प्रकाशयन्। भ्राशृ दीप्तौ। स त्वं यातुजूनाम्। जु इति सौत्रो धातुः। भ्राजभासेत्यत्र जवतेर्दीर्घः। का. ३-२-१७७-१। क्विप्चेति क्विप्। दीर्घस्यामि नुडागमश्छान्दसः। यातुधानानां स्थिरा स्थिराणि दृढान्यपि शरीराण्यव तनुहि। अवस्तात्तनुभूतान्पातय। उग्रायोद्गूर्णबलाय ते तुभ्यं सहः शत्रुसहनसमर्थं बलं बल्हेतुकं हविर्ददामि। अहं प्रयच्छामि। ततो विगदेषु । विविधं गदन्ति शब्दायन्ते। गदेर्घञर्थे कविधानमित्यधिकरने कः। शत्रून्प्रतीत्य प्रतिगम्य प्रतिकूलं गत्वा वृश्च । तांश्छिन्द्धि। ओव्रश्चू छेदने तौदादिकस्य लोट्॥५॥

हे इन्द्र अर्यः स्वामी त्वं श्रवांस्यन्नानि। श्रव इत्यन्ननाम। अस्मभ्यम् वि तनुहि। विस्तारय। प्रयच्छ। तनोतेर्लोट्युतश्च प्रत्ययाच्छन्दसि वावचनम्। पाल् ६-४-१०६-१। इति हेर्लुगभावः। तथाभिमातीः। अभितो मातिर्मानं येषाम् तेऽभिमातयह् शत्रवः। तान्प्रत्योज आत्मीयं वीर्यं स्थिरेव स्थिराण्येव धन्वनो धनूंषि च विस्तारय। तैः शत्रूञ्जहीत्यर्थः। अपि चास्मद्र्यगस्मदभिमुखाञ्चनः। विष्वग्देवयोश्च टेरद्र्यञ्चतावित्यद्र्यादेशः। पा.-६-३-९२। अद्रिसध्र्योरन्तोदात्तत्वेन निपातनात्। पा. ६-३-९५-१। उदत्तस्वरितयोर्यन इति धातोरकारस्यानुदात्तस्य स्वरितत्वम्। सहोभिरात्मीयैर्बलैर्वावृधानः प्रवृद्धः अत एवानिभृष्टः शत्रुभिरपरिभवनीयस्त्वं तन्वमात्मीयं शरीरं वावृधस्व। वर्धय। यद्वा। तन्वम्। तन्यत इति तनूर्यज्ञह्। तं वर्धय। त्वदागमनेन हि यज्ञो वर्धते॥६॥

हे मघवन्धनवन् साम्राट् सम्यग्राजमान सर्वेषामीश्वरेति वा इदम् सोमादिलक्षनम् रातमस्माभिरात्तं हविर्हे इन्द्र तुभ्यमहृणानोऽक्रुध्यन् प्रतिगृभाय। प्रतिगृहाण। ग्रहेर्लोटि श्नाप्रत्ययस्य च्छन्दसि शायजपिति शायजादेशः। हृग्रहोर्भ इति भः। सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वाद्धेर्लुक्। हे मघवन् तुभ्यमेवायम् सोमह् सुतः। ङयि च। पा. ६-१-२१२। इत्याद्युदात्तत्वम्। तुभ्यमेवायं पुरोडाशादिः पक्वः। हे इन्द्र तम् पुरोडाशमद्धि। भक्षय। किञ्च प्रस्थितस्य हविर्धानादुत्तरवेदिं प्रति प्रस्थापितं सोमं पिब। वाक्यभेदादनिघातः। यद्वा। आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वेन तिङ उत्तरत्त्वादनिघातः॥७॥

हे इन्द्र प्रस्थिता प्रस्थितान्युत्तरवेदिं प्रतीमेमानि। उभयत्र डादेशः। हवींष्यद्धीत्। इदवधारने। भक्षयैव। चनः। चन इत्यन्ननाम। शद्दधिष्व। धारय। उदरे प्रक्षिप। दधातेर्लोटि च्छन्दस्युभयथेति थास आर्धधातुकत्वादिडाग्माः। पचता पचतानि सवनीयपुरॊडाशादीनि च धारय। पचेर्भृमृदृशीत्यादिना कर्मण्यतच् प्रत्ययः। उतापि च सोमं पिब। ततः प्रयस्वन्तः। प्रीणयतिति प्रयोऽन्नम् । तेन तद्वन्तः सन्तस्त्वा त्वां प्रति हर्यामसि। हर्यामः। कामयामहे धनादीनि। हर्यतिः प्रेप्साकर्मा। इदन्तो मसिः। तस्माद्यजमानस्य यागं कुर्वाणस्य कामा धनादिविषया अभिलाषाः सत्या यथार्थाः सन्तु। पूङ्यजोः शानन्। पा. ३-२-१२८। इति यजेः शानन्प्रत्ययः। शित्त्वादाद्युदात्तः॥८॥

इन्द्राग्निभ्यां देवाभ्याम् सुवचस्याम् । छन्दसि चेति यत्प्रत्ययः। सुवचनार्हां स्तुतिमहम् प्रेयर्मि। प्र्रयामि। ऋ गतौ जौहोत्यादिकः। अर्तिपिपिर्त्योश्चेत्यभ्यासस्येत्वम्। देवताद्वन्द्वे चेतीन्द्राग्न्योरुभयपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते नोत्तरपदेऽनुदात्तादाविति प्रतिषेधः। सिन्धविव सिन्धौ नद्यां यथा नावं प्रेरयन्ति तद्वदर्कैरर्चनीयैर्मन्त्रैः सहिताः स्तुतिं प्रेरयम् । प्रावादिषम्। ईर गतौ। ण्यन्तस्य लङ्युत्तमस्यामादेशः। स्तुतास्ते देवा अया इव। अयन्ति कर्मकरनार्थं गच्छन्त्यया ऋत्विजः कर्मकरा वा। तद्वत्परि चरन्ति। अस्मान्धनादिदानेन पूजयन्ति। ये देवा अस्मभ्यं धनदा धनस्य दातार उद्भिदोऽस्मच्छत्रूणामुद्भेत्तारश्च ये सन्ति॥९॥