दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 132

ईजानमिति सप्तर्चं चतुर्थं सूक्तं नृमेधपुत्रस्य शकपूतस्यार्षम् मित्रावरुनदेवताकम्। आद्या तु लिङ्गोक्तद्युभूम्यश्विदेवताका न्यङ्ग्कुसारिणी द्वितीयद्वादहकत्र्यष्टकवती। द्वितीयाषष्ठ्यौ प्रस्तारपङ्क्ती द्विद्वादशकद्व्यष्टकवती। सप्तमी महासतो बृहती त्र्यष्टकद्विद्वादशकवती। शिष्टास्तिस्रो विराड्रूपा एकादशिनस्त्रयोऽष्टकश्चेति लक्षनलक्षिताः। तथा चानुक्रान्तम्। ईजानं शकपूतो नार्मेधो मैत्रावरुनं न्यङ्कुसारिण्याद्या लिङ्गोक्तदेवतान्त्या महासतोब्रुहत्युपाद्योपान्त्ये प्रस्तारपङ्क्ती शेशा विराड्रूपा इति। गतो विनियोगः॥

गूर्त वसुः। गूर्तमुद्यतं स्तोतृभ्यो दानाय हस्ते धृतं वसु धनं यस्याः सा तथोक्ता। गुरी उद्यमने। निष्ठा। श्वीदितो निष्थायामितीट्ट्प्रतिषेधः। नसत्तनिषत्तेत्यादिना निपातनान्निष्थानत्वाभावः। अन्येषामपीति सांहितिको दीर्घः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। ईदृशी द्यौर्द्युलोकाभिमानिनी देवते जानमिद्यज्हैरिष्टवन्तमेव पुरुषमभिवर्धयति। यजेर्लिटः कानच्। वचिस्वेपीति सम्प्रसारने द्विर्वचनम्। तथा भूमिश्च प्रभूषणि प्रभवने यद्वा प्रकृष्टभूषणेऽलङ्कारे निमित्तभुते सतीजानमभिवर्धयति। अपि च देवौ दानादिबुणयुक्तावश्विनावीजानमिष्टवन्तं पुरुषं सुम्नैर्धनैरभ्यवर्धताम्। अभिवर्धयतः। वृधेरन्तर्घावितण्यर्थाच्छान्दसो लङ्॥१॥

हे मित्रावरुणौ धारायत्क्षिती ध्रियमाणभूमिकौ। यद्वा। क्षितिरिति मनुष्यनाम। हवींषि धारयन्तः क्षितयो मनुष्या ययोः स्व्वभुतास्तथाविधौ। सुषुम्ना सुषुम्नौ सुधनौ वा ता तौ वां युवामिषितत्वतेषितत्वेन। तृतीयैकवचने छान्दसस्तकारोपजनः। यद्वा। भावप्रत्ययान्तात्पुनरपि भावप्र। त्ययोविकरनद्वयवत्। इषितव्यत्वेन प्राप्तव्यत्वेन। हेतौ तृतीया। यतो युवांदेवेषु मध्ये प्राप्तव्यौ ततो हेतोर्यजामसि। हविर्भिर्यजामः। इदन्तोमसीति मस इकारागमः। एवं च युवोर्युवयोः सख्यैः सखित्वैः । सख्युर्यः। क्राणाय कुर्वते यजमानाय। करोतेः शानचि च्छान्दसो विकरनस्य लुक्। तादर्थ्ये चतुर्थी। यजमानार्थं रक्षसो यज्ञस्य बाधकान्राक्षसानभि ष्याम। अभिभवेम। उपसर्गप्रादुर्भ्याम्। पा. ८-३-८७। इत्यस्तेः सकारस्य षत्वम्॥२॥

हे मित्रावरुणौ वां युवाभ्यां युवयोरर्थं यद्यदा दिधिषामहे हवींषि धारयामः। यद्वा। धिष शब्दे। वां युवां स्तुमहे। अधा चिदनन्तरमेव नु क्षिप्रं प्रियमभीष्टम् रेक्णः। धननामैतत्। धनमभि पत्यमाना अभिपतन्तोऽभिप्राप्नुवन्तो भवामः। दद्वान् ददिवान्। ददातेर्लिटः क्वसुः। छन्दस्युभयथेति वसोः सार्व धातुकत्वाच्छ्नाभ्यस्तयोरात इत्यकारलोपः। अत एवेडभावाश्च। संहितायां नकारस्य दीर्घादटि समानपाद इति रुत्वम्। अतोऽटि नित्यमिति सानुनासिक अकारः। वाशब्दश्चार्थे। हवींषि दत्तवांश्च यद्यो यजमानो रेक्णो धनं पुश्यति वर्थयति अस्य दत्तवतो यजमानस्य मघानि धनानि नकिः समारन्। नैवापगच्छन्ति। किन्तु तमेव सर्वदा भजन्ते। समित्येदपेत्येतस्यार्थे। उ इति पूरणः। अर्तेश्छान्दसे लुङि सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्चेति च्लेरजादेशः। ऋदृशोऽङि गुणः। पा. ७-४-१६॥३॥

हे असुर तमसः क्षेपक। यद्वा। असवः प्रानाः। तान्ददाति मनुष्येभ्यः स्वोदयेन प्रयच्छतीत्यसुरः। ईदृश हे मित्र द्यौर्द्युलोको देवनशीलादितिर्वान्यः। सुपां सुलुगिति द्वितीयायाः स्वादेशः। वरुणापेक्षयान्यमसावसुम् नभसि दृश्यमानं त्वां सूयत। असूत। षूङ् प्राणिप्रसवे। छान्दसोऽडभावः। हे वरुन त्वं च विश्वेषां सर्वेषां प्राणिनां राजासि। ईश्वरो भवसि। तादृशयोर्युवयो रथस्य मूर्धा शिरश्चाकन्। अस्मद्यज्ञं कामयते। यद्वा। रथस्य रंहणशीलस्य यज्ञस्य मूर्धा न मूर्धेव प्रधानः सोमश्चाकन्। युवां कामयते। कन दीप्तिकान्तिगतिषु। अस्माद्यङ् लुगन्ताच्छादन्दसो लङ्। यत एवमतः कारणादन्तकध्रुगन्तकस्य हननशीलस्य राक्षसादेर्यमस्यैव वा द्रोग्धा। द्रुह जिघांसायाम्। सत्सूद्विषेत्यादिना क्विप्। वा द्रुहमुहष्णुहष्णिकाम्। पा. ८-७-३३। इति घत्वम्। भष्भावः। ईदृशः स यज्ञ एतावतैनसेयत्परिमाणेनापि पापलेशेनापि न युज्यते॥४॥

योयं शकपूताख्य ऋशिरस्मिञ्शकपूते स्थितमेतदेनः पापं शत्रूणां पापकरमायुधं वा मित्रे देवे हिते हिताचरणपरेऽनुकूले सति निगतान्निगन्तव्याह्नननार्थं नियमेन प्राप्तव्यान्वीराञ्शत्रोः पुत्रादीन् सु सुष्थु हन्ति। हिनस्ति। अस्मिन्नृषौ समवेतं यत्पापं तन्मित्रस्य प्रसादेन तदीयेषु शत्रुषु स्वकार्यं दुःखं जनयतीत्यर्थः। निगतान्। निपूर्दाद्गमेः कर्मणि निष्था। गतिरनन्तर इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम्। कदेत्यत आह। अवोर्हविर्भिस्तर्पयितुः। अवतेरौणादिक उप्रत्ययः। तस्य यजमानस्य यज्ञियासु यज्ञार्हासु क्रियासु तनूशु शरीरेष्वार्भिगन्ता मित्रो वरुणो वा यद्यदावो रक्शनं धात् दधाति निदधाति स्थापयति। यद्वा। यदार्वाभिगन्ता स ऋषिरवितू रक्शितुर्मित्रस्य वरुणस्य वा यागार्हासु प्रियासु तनूषु शरीरेष्ववो हविर्लक्षणमन्नं धात् धारयति। तदानीं मित्रे वरुणे चानुकूले सति तदेनो वीरान्हन्तीत्यर्थः॥५॥

हे विचेतसा विशिष्टज्ञानौ मित्रावरुणौ युवोर्हि युवयो। खलु माता जनन्यदितिरदीनाखण्डनीया वा भवति। सैव भूमिः। इयं वा अदितिरिति श्रुतेः। द्यौर्न यथा द्युलोकः पयसा वृष्ट्युदकेन सर्वं जगत्पुनाति एवमेषा सा भूमिः पयसात्मीयेन रसेन हविरात्मना परिणतेन पुपूतानि परिपवने यजमानां पापस्य शोधने हेतुर्भवतीत्यर्थः। पूतशब्दादाचारे क्विबन्तादौणादिकः कनिप्रत्ययः। छान्दसं द्विर्वचनम्। तौ युवामतिदिश्य यूयं प्रिया प्रियानि धनान्यव दिदिष्वन। अवाङ्मुखमस्मदभिमुखम् दिशत। दत्त। दिश अतिसर्जने। अस्माल्लोटि च्छान्दसः शपः श्लुः। तप्तनप्तनथनाश्चेति तशब्दस्य तनादेशः। अपि च सूरः सूर्यस्य रश्मिभिः किरणैर्निनिक्त। अस्माञ्योधयत पोषयत वा। णिजिर् शौचपोषणयोः जौहोत्यादिकः। संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः इति निजां त्रयाणाम् । पा. ७-४-७५। इत्यभ्यासस्य गुणो न क्रियते॥६॥

हे मित्रा वरुणौ युवं हि युवा खल्वप्नराजावप्नसा कर्मणा प्रवर्षणप्रकाशनादिना राजमानौ दीप्यमानौ सन्तावसीदतम्। स्वकीये स्थाने निषीदथः। आसाथे। अप्न इति कर्मनाम। कर्माख्यां ह्रस्वो नुट्च वा। उ. ४-२०७। इत्याप्नोतेरसुन् तस्य नुडागमो धातोर्ह्रस्वश्च। तस्मिन्नुपपदे राजतेः सत्सूद्विषेत्यादिना क्विप्। पीवोपवसनादीनां छन्दसि लोपो व्यक्तव्यः। म. ६-३-१०९-६। इत्यप्नसः सकारलोपः। तौ मित्रावरुणौ कणूकयन्तीः। कणतिः शब्दार्थः कणनमाक्रोशरूपं शब्दनमिच्छन्तीस्ताः प्रसिद्धाः शात्रवीः प्रजा अभिभमवितुम्। न सम्प्रत्यर्थे। सम्प्रति रथं तिष्ठत्। अभितिष्ठताम्। तिष्थतेर्लेट्यडागमः। इतश्च लोप इतीकारलोपः। प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम्। कीदृशं रथम्। धूर्षदं धर्यश्वयोर्वहनदेशे सीदन्तं वनर्षदम् वनेषूद्यानेशु क्रीडार्थं निषीदन्तम्। यद्वा। वनमित्युदकानाम। समुद्रमध्ये हि वरुणो निवसति। वने समुद्रोदके निषीदन्तम्। उभयत्रापि पूर्ववत् क्विप्। वनसदमित्यत्र च्छान्दसः सांहितिको रेफोपजनः। हे मित्रावरुणौ युवाभ्यां नृमेधो मम पितांहसः पापात्तत्रे। ररक्षे। रक्षितो बभूव। त्रैङ् पालन इत्यस्मात्कर्मणि लिट्। यद्वा। उपचाराज्जन्ये जनकशब्दः न्रुमेधस्य पुत्रः शकपूतोऽहं पापाद्युवाभ्यां तत्रे। रक्शितोऽस्मि। सुमेधोऽन्योऽपि सुयज्ञो यजमानोऽहंसः पापात्तत्रे। युवाभ्यामेवरक्ष्यत। भीत्रार्थानाम्। पा. १-४-२५। इत्यम्हसोऽपादानसंज्ञा॥७॥