दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 54

तां सु त इति षडृचं द्वादशं सूक्तं वामदेवगोत्रस्य बृहदुक्थस्यार्षं त्रैष्टुभमैन्द्रम् । तथा चानुक्रान्तम्। तां सु षड् बृहदुक्थो वामदेव्य इति। स मूढस्य दशरात्रस्य द्वितीये छन्दोम एतत्सूक्तम् । सूत्रितं च। अपूर्व्या पुरु तमानि तां सु ते कीर्तिं महा इन्द्र। आ. ८-७। इति। महाव्रते निष्केवल्य एतत्सूक्तम्। सूत्रितं च। तां सु ते कीर्तिं मघवन्महित्वा भूय इद्वावृधेवीर्याय। ऐ. आ. ५-१-६। इति॥

हे इन्द्र मघवन् धनान् ते तव सम्बन्धिनीं महित्वा महत्त्वेनागतां कीर्त्गिं सु सुष्ठु कीर्तयामीति शेषः। किञ्च यद्यदा त्वा त्वां प्रति भीते असुरैर्भयं प्राप्ते रोदसी द्यावापृथिव्यावह्वयेतां अवेत्यब्रूतां तदानीं देवान्प्रावः। प्रारक्षः। तथा दासं देवानामुपक्षयकर्तारमसुरमातिरः। व्यनाशयः। असुरान् हत्वा देवानां रक्षणेन द्यावापृथिव्योर्भीतिं पर्यहर इति यदस्ति किञ्च त्वस्या एकस्यै प्रजायै यजमानरूपायै यद्बलमशिक्षः प्रायच्छः तां कीर्तिं कीर्तयामीत्यर्थः॥१॥

हे इन्द्र तन्वा शरीरेण स्तोत्रेण वा वावृधानो वर्धमानो जनेषु प्राणिषु बलानि प्रब्रुवाणो वृत्रवधादिरूपाणि सामर्थ्यानि प्रकर्षेण कथयन्नचर इति यत्सञ्चारं कृतवानिति यदस्ति ते तव सा गतिर्मायेन्मायैव। म्रुषेयर्थः। किञ्च यानि युद्धानि शत्रुविषयाण्याहुः ब्रुवते पुराविद ऋषयः तान्यपि मायैव। कुत इति आह। अद्येदानीं शत्रुं हन्तव्यं न विवित्से। न लभसे। अद्य मा भुत् पूर्वं हतवानस्मीति यद्बृषे तदपि नेत्याह। नन्विति प्रश्ने। किं पुरा शत्रुमलभथाः। तदपि नेत्यर्थः॥२॥

हे इन्द्र ते तव महिमनो महिम्नः समस्य सर्वस्याप्यन्तं पारमस्मदस्मत्तः पूर्व ऋषयः क आपुः। प्राप्नुवन्। न कोऽपीत्यर्थः। यद्यपि महत्त्वं प्रख्यापयन्ति तथापि न कात्स्न्येनेति। तत्र कारणमाह। यद्यस्मान्मातरं पितरं च। द्यौः पिता पृथिवी मातेति हि श्रुतम् । अतो द्यावापृथिव्यावित्यर्थः। ते उभे अपि साकं सहैव स्वायास्त्वन्वः स्वकीयाच्छरीरादजनयथाः। उद्पादयः। अतो नापुरिति सम्बन्धः॥३॥

हे इन्द्र महिषस्य महतः पूज्यस्य ते तव चत्वार्यसुर्याण्यसुरविघातीन्यदाभ्यान्यन्यैरहिंस्यान्युत्तरसुक्त उपान्त्रवर्जिते दूरे तन्नामेत्यादिषु प्रतिपादितानि यानि नाम नामकानि शरीराणि सन्ति अङ्ग सखे त्वं तानि विश्वानि सर्वाणि वित्से। अदाभ्यान्यहिंस्यानि वेत्सि। जानासि। येभिर्यैनामभिः कर्माणि वृत्रवधादिरूपाणि चकर्थ कुरुषे हे मघवन् तानि वेत्सीति॥४॥

हे इन्द्र त्वं विश्वा सर्वाणि केवलान्यन्येशामसाधारनानि वसूनि धनानि दधिषे। धारयसि। विश्वानीत्युक्तं कथं विश्वत्वमित्यत आह। यान्याविराविर्भुतानि सर्वैः प्रसिद्धानि वसूनि वासयोग्यानि धनानि सन्ति या च गुहा गुहायां निगूधे प्रदेशे वर्तमानानि वसूनि सन्ति तानि विश्वानि दधिष इति। यस्मादेवं तस्मान्मे मम कामं काङ्क्षितं हे मघवन् धनवन्निन्द्र मा वि तारीः। मा हिंसीः। इदिति पादपूरणः। वर्धयेति शेषः। हे इन्द्र त्वमाज्ञातासि प्रापयितास्यभिलषितं धनम्। तथा हे इन्द्र त्वं दातासि॥५॥

य इन्द्रो ज्योतिषि द्योतमान आदित्यादिके तेजस्यन्तर्ज्योतिस्तेजोऽदधात् धारितवान्। यदादित्याग्न्यादिषु तेजोऽस्ति तदिन्द्रकृतमित्यर्थः। यश्च मधुना मधुरेण रसेन मधूनि सोमादिमधुद्रव्याणि समसृजत् समयोजयत्। यद्वा। मधुना। अत्र मधुशब्देन सर्वैः सेव्यमान आदित्य उच्यते। तेन सह मधून्युदकानि समसृजत्। अध सम्प्रति तस्मा इन्द्राय प्रियं प्रीतिजनकं शूषं बलं शत्रूणां शोषकत्वाद्बलकरं मन्म मननीयं स्तोत्रं ब्रह्मकैतो मन्त्रकृतो बृहदुक्थात् प्रभूतशस्त्रयुक्तादेतन्नामकादृषेर्मत्तोऽवाचि। उक्तमभूत्॥६॥