दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 123

अयं वेन इत्यष्टर्चमेकादशं सूक्तं भार्गवस्य वेनस्यार्षं त्रैष्टुभम्। वेनो देवता। तथा चानुक्रान्तम्। अयं वेनो वैन्यमिति। प्रवर्ग्येऽभिष्टव आद्यानुवक्तव्या। सूत्रितम्। स्रक्वे द्रप्सस्यायं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भाः। आ. ४-६। इति। वैश्वदेवशस्त्रेऽप्यषा धाय्या। सूत्रितं च। तक्षन्रथमयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भाः। आ. ५-१८। इति॥

वेनः कान्त एतत्संज्ञो मध्यस्थानो देवो ज्योतिर्जरायुः। ज्योतिर्द्योतमानो मेघो जरायुः। उदरे बर्घो येन वेष्टितोऽवतिष्ठते तज्जरायु। तदिव वेष्टको यस्य स तथोक्तः। मेघमध्ये गर्भवदवस्थित इत्यर्थः। मिमाने। मिमीयन्ते निर्मीयन्तेऽस्मिन्नाप इति मिनानमन्तरिक्षम्। रजस उदकस्य निर्मातर्यन्तरिक्षे स्थितः सन्नयं वेनः पृश्निगर्भाः। पृश्निरादित्यः तस्य गर्भभूताः। यद्वा पृश्नयः सप्तोज्ज्वलवर्णाः सूर्यरश्मयः। तेषां गर्भभूताः अन्तरिक्षस्था अपश्चोदयत्। पृथिवीं प्रति प्रेरयति। अपामुदकानामान्तरिक्ष्याणां सूर्यस्य च सङ्गमे सङ्ग्मनेन्ऽतरिक्षे स्थितमिमं वेनं विप्रा मेधाविनः सोतारो मतिभिः स्तुतिभी रिहन्ति। रिहतिरर्चतिकर्मा। अर्चन्ति। पूजयन्ति। स्तुवन्तीत्यर्थः। शिशुं न। यथा बालं पुत्रं मातापित्राद्या बान्धवाः स्तुतिपदैरुपलालयन्ति तद्वत्॥१॥

तस्मिन्नेवाभीष्टवे समुद्रादूर्मिमित्येषा। सूत्र्यते हि। समुद्रादूर्मिमुदियर्ति वेनो द्रप्सः समुद्रमभि यज्जिगति। आ. ४-७। इति॥

समुद्द्रवन्त्यस्मादाप इति समुद्रमन्तरिक्षम् । तस्मादूर्मिं जलसमूहमयं वेन उदियर्ति। उद्गमयति। अधः पातयतीत्यर्थः। कीदृशः। नभोजाः। नभस्याकाशे.......। इमं वेनमभि शब्दायन्ते। नु स्तुतौ। कुटादिः। छान्दसो लङ्।।२॥

पूर्वीर्बह्व्यः समानम् वेनस्यात्मनश्च साधारणम् स्थानं प्राप्याभि वावशाना अभितः शब्दायमानाः। यद्वा। तमेव वेनमभिकामयमानाः। वत्सस्य वत्सस्थानीयस्य वैद्युताग्नेर्मातरो मातृभूताः सनीळाः समाननिलयाः एवं विधा आन्तरिक्ष्या आपस्तिष्ठन्। तिष्ठन्ति। अपि चर्तस्योदकस्य सानावधि सानौ समुच्छ्रितेऽन्तरिक्षस्थाने चक्रमाणाः प्रवर्तमाना मध्वो मधुरस्यामृतस्योदकस्य वाणीर्वाण्यः शब्दारिहन्ति। इमं वेनमर्चन्ति। अलङ्ग्कुर्वन्तीत्यर्थः॥३॥

विप्रा मेधाविनः स्तोतारोऽस्य वेनस्य रूपं जानन्तोऽकृपन्त। स्तुवन्ति। क्रुपतिः स्तुतिकर्मा। कथमस्य रूपं जानन्तीत्यत आह। मृगस्यान्वेषणीयस्य महिषस्य। महन्नामैतत्। महतो वेनस्य घोषं गर्जितलक्षनम् मेघस्थं शब्दं हि यस्माद्ग्मन् अभिगच्छन्ति आतस्तदीयम् रूपं जानन्तीत्यर्थः। गमेश्छान्दसे लङि बहुलं छन्दसीति शपो लुक्। गमहनेत्युपधालोपः। बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपीत्यडभावः। अपि चर्तेन सत्यभुतेन स्तोत्रेण यज्ञेन वा यम्तस्तं वेनं गच्छन्तः प्राप्नुवन्तो जनाः सिन्धुं स्यन्दनशीलं जलसमूहमध्यस्तुः। अथितिष्ठन्ति। तेषां स वेनो वृष्टिं करोतीत्यर्थः। तत्र किं कारणमिति चेत् यतोऽयं गन्धर्वो गवामुदकानां धर्ता वेनोऽमृतान्यमरनहेतुभूतानि नाम। उदकनामैतत्। नमनशीलान्युदकानि विदत् वेद जानाति। तस्य वशे वर्तन्त इत्यर्थः। अतस्तद्भक्तानां वृष्टिः सुलभा॥४॥

अप्सरा अपां सारयित्र्यप्सु क्रीडार्थं सरन्ती वोपसिष्मियाणा कान्तसमीपमुपगत्येषद्धसन्ती। स्मिङ् ईषद्धसने। छान्दसो लिट्। तस्य लिटः कानज्वेति कानच्। ईदृशी योषा स्त्रीविद्युद्रूपा जारमपां जारयितारम्। यद्वा। जार उपपतिः। स इव प्रियम् । इमं वेनं परम उत्कृष्टे व्योमन् व्योमन्यन्तरिक्षे बिभर्ति। पोषयति। धारयति वा। यथा काचिद्रूपवती योषिज्जारमुपगम्येषद्धसन्ती तं निर्जने स्थले पुष्णाति तद्वदनेन वेनेन विद्युद्रमत इत्यर्थः। प्रियस्यास्य वेनस्य योनिषु स्थानेषु चरत्। विद्युद्रूपा योषिच्चरति गच्छति। अभिसारिकावृत्त्या स्वयमेव गच्छति। स च वेनः प्रियोऽस्या अनुकूलतमः सन् हिरण्यये हिरण्मये हिरण्मयवद्भास्वर्वे हितरमणीयरूपे वा पक्ष आत्मनः पक्षभूते मेघे सीदत्। सीदति। तया सहोपविशति॥५॥

अभिष्टवे नाके सुपर्णमित्येषा। सूत्रितं च। नाके सुपर्णमुप यत्पतन्तमिति समाप्य प्रणवेनोपविशेत्। आ. ४-७। इति॥

हे वेन त्वा त्वां हृदा हृदयेन मनसा वेनन्तः कामयमानाः स्तोतारो नाकेऽन्तरिक्षे यद्यदाभ्यचक्षत अभिपश्यन्ति तदानीं त्वमुप आगच्छसीति शेषः। कथं भुतम्। सुपर्णं शोभनपतनं पतन्तमन्तरिक्षे गच्छन्तं हिरण्यपक्षं हिरण्मयाभ्यां पक्षाभ्यामुपेतं वरुणस्य जलाभिमानिनो देवस्य दूतं चारम् यमस्य नियामकस्य वैद्युताग्नेर्योनौ स्थानेऽन्तरिक्षे शकुनं पक्षिरूपेण वर्तमानं भुरण्यं भर्तारम्। यद्वा। वृष्टि प्रदानादिन्दा सर्वस्य जगतः पोषकम्। भुरन धारनपोषणयोः। कण्ड्वादिः। अस्मादौणादिक उप्रत्ययः॥६॥

ऊर्ध्व उपरिदेशे वर्तमानो गन्धर्वो गवामुदकानां धर्ता। गवि गन् धृञो व इति गोशब्दोपपदाद्धृञ् धारन इत्यस्माद्वप्रत्य्त्य उपपदस्य गन्भावश्च। ईदृशो वेनः प्रत्यङ्ङस्मत्प्रत्यञ्चनोऽभिमुखः सन्नाकेऽध्यन्तरिक्षेऽस्थात्। तिष्थति। किं कुर्वन्। अस्यात्मनः स्वभुतानि चित्रा चित्राणि चारनीयान्याश्चर्यभुतानि वायुधानि बिभ्रद्धारयन्। बिभर्तेः शतरि भृञामिदित्यभ्यासस्येत्वम्। नाभ्यस्ताच्छतुरिति नुम्प्रतिषेधः। अभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तत्वम्। तथा सुरभिं शोभनमत्कमात्मीयं व्याप्तं रूपं वसानः सर्वत्राच्छादयन्। किमर्थं दृशे दर्शनार्थम्। दृशे विख्ये चेति केप्रत्य्त्यान्तो निपात्यते। कमिति पूरणः। तत्र दृष्टान्तः। स्वर्ण। स्वः शोभनारन आदित्यः। स यथात्मीयं रूपं दर्शनाय सर्वत्राच्छादयति तद्वत्। तदनन्तरं नाम नामानि नमनशीलान्युदकानि प्रियाणि सर्वेषामनुकूलानि जनत। जनयति। वृष्टिमुत्पादयतीत्यर्थः॥७॥

प्रवर्ग्येऽभिष्तवे द्रप्सः समुद्रमित्येषा। सुत्रितं च। द्रप्सः समुद्रमभियज्जिगाति सखे सखायमभ्या ववृत्स्व। आ. ४-७। इति।

विधर्मन्विधर्मणि विधारकेऽन्तरिक्षे स्थितो द्रप्सो द्रवनशीलः। यद्वा। द्रप्सा उदकबिन्दवः। तद्वान्। अर्श आदित्वादच्। गृध्रस्य गृधो रसानभिकाङ्क्षतः सूर्यस्य चक्षसा तेजसा पश्यन् प्रकाशमानो वेनो यद्यदा समुद्रं समुन्दनशीलं मेघमभिजिगाति अभिगच्छति तदानीं भानुः सूर्यः शुक्रेण शुभ्रेण शोचिषा तेजसा तृतीये रजसि लोके चकानो दीप्यनामः प्रियाणि सर्वेषामभीष्टान्युदकानि चक्ते। करोति॥८॥