दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 104

असावीत्येकादशर्चं पञ्चमं सूक्तम्। वैश्वामित्रस्याष्टकस्यार्षं त्रैष्टुभमैन्द्रम्। तथा चानुक्रान्तम्। असाव्येकादशाष्टको वैश्वामित्र इति। गतः सुक्त विनियोगः॥

हे पुरुहूत बहुभिः स्तोतृभिराहुत तुभ्यं त्वदर्थं सोमोऽसावि। अभिषुतोऽभूत्। षुञ् अभिषव इत्यस्मात्कर्मणि लुङ्। अतो हरिभ्यां हरितवर्णाभ्यामश्वाभ्यां यज्ञमस्मदीयं तूयं तूर्णमुप याहि। उपागच्छ। तुभ्यं त्वदर्थं गिरोऽस्मदीयाः स्तुतयो विप्रविराः। विप्रा मेधाविनो वीरा विशेषेण प्रेरयितारः प्रोद्गमयितारो यासां तास्तथोक्ताः। इयाना गमनशीला दधन्विरे। गम्यन्ते। अस्माभिर्युष्मत्प्रीणनाय प्राप्यन्त इत्यर्थः। ईङ् गतौ। ताच्छीलिकः शानच्। छान्दसो विकरणस्य लुक्। धविर्गत्यर्थः। इदित्त्वान्नुम्। कर्मणि च्छान्दसो लिट्। यत एवमतः सुतस्याभिषुतस्यांशं सुतं सोमं वा पिब॥१॥

प्रथमे पर्याये ब्राह्मणाच्छंसिशस्त्रेऽप्सु धुतस्येत्येशा याज्या। सूत्रितं च। अप्सु धूतस्य हरिवः पिबेहेति याज्या। आ. ६-४। इति॥

हे हरिवः ऋक्सामे वा इन्द्रस्य हरी। ऐ. ब्रा. २-२४। इति श्रुतेः स्तोत्रशस्त्राधारभुताभ्यामृक्सामाभ्यां हरिभ्यां तद्वन्निन्द्र अप्स्वेकधानादिषुदकेषु धुतस्य कम्पितस्य। अभिषुतस्येत्यर्थः। तथा नृभिः कर्मनेतृभिः कर्मनिर्वाहकैरध्वर्य्वादिभिः सुतस्याभिषुतस्य। उभयत्र क्रियाग्रहनं कर्तव्यमिति कर्मण सम्प्रदानसंज्ञायां चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसीति षष्ठी। ईदृशं सोममिहास्मिन्यज्ञे पिब। पीत्वा च जठरं स्वकीयं पृणस्व। पुरय च। चादिलोपे विभाषॆति प्रथमा तिङ्विभक्तिर्ननिहन्यते। यं सोममद्रयोऽभिषवग्रावाणो हे इन्द्र तुभ्यं त्वदर्थं मिमिक्षुः सेक्तुमभिषोतुमैच्छन्। अभिषवमकुर्वन्नित्यर्थः। मिह सेचन इत्यस्य सनि लिङ्युसि रुपम्। हे उक्थवाह उक्थैह् शस्त्रैरुह्यमान तेभिस्तैर्मदं वर्धस्व॥२॥

द्वितीये पर्याये ब्राह्मणाच्छंसिनः प्रोग्रामित्येषा याज्या। सूत्रितं च। अश्वावति पथमः प्रग्राम् पीतिं वृष्ण इयर्मि सत्यामिति याज्या। आ. ६-४। इति॥

हे हर्यश्वेन्द्र वृष्णे वर्षकाय तुभ्यमुग्रामुद्गुर्णं सत्यां पीतिं सोमपानम् प्रेयर्मि। प्रेरयामि। किमर्थम्। प्रयै प्रगमनाय। कस्य पितिम् । सुतस्याभिषुतस्य। अतो हे इन्द्र शच्या शक्त्या कर्मना वा युक्तो गृणानः स्तूयमानस्त्वं विश्वाभिः सर्वाभिर्धेनाभिः स्तुतिवाग्भिर्विश्वाभिर्धीभिः सर्वैः कर्मभिश्चेहास्मिन्यागे मादयस्व। तृप्यत। मद तृप्तियोगे। आत्मनेपदम्॥३॥

तितीये पर्याये ब्राह्मणाच्छंसिनः शस्त्र ऊती शचीव इत्येषा याज्या ऊती शचीवस्तव वीर्येणेति याज्या। आ. ६-४। इति सुत्रितम्॥

हे शचीवः शक्तिवन्निन्द्र तवोत्यूत्या रक्षणेन तव वीर्येण वयोऽन्नं प्रजावत्प्रजोपेतं दधाना धारयन्त उशिजस्त्वामेव कामयमाना ऋतज्ञा ऋतम् यज्ञमहर्जानन्तः। अङ्गिरसः सत्रमनुतिष्ठन्तः षष्थेऽहनि प्रयोगमूढाः सन्तो नाभानेदिष्ठेन पारं गत यशः अतस्तेषामृतज्ञत्वम् । ईदृशोऽङ्गिरसो मनुषो मनुष्यस्य यजमानस्य दुरोणे यज्ञगृहे ग्रुणन्तस्त्वाम् स्तुवन्तः सधमाद्यासः सह माद्यन्तस्तस्थुः। तिष्थन्ति। मादयतेः क्रुत्यल्युटो बहुलमिति वचनात्कर्तर्यचो यदिति यत्। छान्दसः सदादेशः। अतो वयमपि तिष्ठेमेत्यर्थः॥४॥

हे हर्यश्व हरितवर्णाश्वोपेतेन्द्र सुष्टोः सुष्ठु स्तूयमानस्य सुशुम्नस्य सुसुखस्य सुधनस्य वा पुरुरुचो बहुदीप्तेस्ते तव प्रणीतिभिः प्रणयनैर्हनादि प्रदानैर्जनासो जनाः स्तोतारः सूनृताभिः प्रियसत्यात्मिकाभिर्वाग्भिः। एतत्प्रणीतिभिरित्यनेन समुच्चीयते। वितिरेऽन्येभ्योऽर्थिभ्यो वितरणाय मंहिष्ठामतिशयेन मंहनीयां तव सम्बन्धिनीमूतिं रक्शां दधाना आसत इति शेषः॥५॥

हे हरिवो हरिवन्निन्द्र सुतस्याभिषुतस्य सोमस्य पितये पानाय ब्रह्मानि परिवृढान्यस्मदीयानि कर्मानि स्तोत्राणि वोप याहि। उपागच्छ। केन साधनेनेति तदुच्यते। हरिभ्यामश्वाभ्याम् । ताभ्यां युक्तेन रथेनेत्यर्थः। यद्वा। हरिभ्यां हरिव इति सम्बन्धनीयम् । हे इन्द्र क्षममाणं त्वा त्वां यज्ञः सोमयाग आनट्। व्याप्नोति। नशतेर्लुङि मन्ते घसेति च्लेर्लुक्। छन्दस्यपि द्रुश्यत इत्याडागमः। अश्नोतेरेव वा लिटि च्छान्दसस्तत्प्रत्ययस्य लोपः। अश्नोतेश्चेति नुडागमः। अध्वरस्य यागस्य प्रकेतः प्रकर्षेण जानंस्त्वं दाश्वानसि। दातासि कर्मफलस्य॥६॥

सहस्रवाजमपरिमितान्नमपरिमितबलं वाभिमातिषाहमभिमातीनां सर्वतो हिंसकानां शत्रूणामभिभवितारं सुतेरणमभिषुते सोमे रममाणं मघवानं धनवन्तं सुवृक्तिं शोभनस्तुतिकमप्रतितं युद्धेऽनैरप्रतिगतमिन्द्रं गिरः स्तुतिरूपा वाच उप भूशन्ति। अलङ्कुर्वन्ति। तदेवाह। जरितुः स्तोतुर्नमस्याः स्तुतयः पनन्त। स्तुवन्ति॥७॥

हे इन्द्र त्वदाज्ञया सप्तैतत्सङ्ख्याका आपोऽब्रूपा देवीर्देव्यो गङ्गाद्याह् सुरणाह् सुष्ठु रममाणाः शोभनशब्दा वा। रणिः शब्दार्थः। वशिरण्योरुपसङ्ख्यानम्। पा. ३-३-५८-३। इति भावेऽप्। बहुव्रीहावाद्युदात्तं द्व्यच्छन्दसीत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम्। अमृक्ता अहिंसिताः प्रवहन्तिति शेषः। हे इन्द्र पूर्भित् पुरां भेत्ता त्वं याभिर्गंगादिभिः सप्तनदीभिः सिन्धुं समुद्रमतरः। प्रावर्धय इत्यर्थः। यद्वा। सप्त सर्पणस्वभावा उक्तलक्षणा आपो देव्यस्त्वया सृष्टाः प्रवहन्ति याभिः सिन्धुं नदीमतरः। किञ्च त्वं नवतिं नव च नवोत्तरनवतिसङ्ख्याकाह् स्रवन्तीः प्रवहन्तीः स्रोत्याः। नदीनामैतत्। नदीर्देवेभ्यो हविरर्थं मनुषे मनुष्याय भोगार्थं च गातुं गन्तव्यं तासां मार्गं च विन्दः। आलभथाः॥८॥

हे इन्द्र महीर्महतीरप उदकान्यभिशस्तेरभिशंसकाद्वृत्रादमुञ्चः। आसु मुक्तास्वप्सु देवस्त्वमेक एक एवासहायः सन्नध्यजागः। अप्रमतो भवसि। यद्व अधीति सप्तम्यर्थानुवादी। हे इन्द्र त्वं या अपो वृत्रतूर्ये व्रुत्रहत्यायां चकर्थ करोषि ताभिरद्भिर्विश्वाभिः सर्वाभिस्त्वं तनुं स्वकीयं शरीरं पुपुष्याः। पोषयेः। पुष पुष्तावित्यस्य व्यत्ययेन श्लुः॥९॥

इन्द्रो वीरेण्यो वीरैर्गन्तव्योऽतिशयेन वीरो वा क्रतुः कर्मवान् सुशस्तिः शोभनस्तुतिकः। उतापि च। अपीत्यनर्थकः। अपि च धेना। वाग्नामैतत्। प्रीणयित्री स्तुतिवाक् पुरुहुतमिन्द्रमीट्टे। स्तौति पूजयति वा। यत उक्तलक्षणः अतः स्तौतीत्यर्थः। किञ्चायं वृत्रमावरकमेतन्नामकमसुरमार्दयत्। हतवानित्यर्थः। उ अपि च लोकम्। लोक्यत इति लोकः प्रकाशः। तमकृणॊत्। अकरोत्। आवरकमसुरं हत्वा प्रकाशं कृतवानित्यर्थः। न केवलं तमेकमेव अपि शु शक्र इन्द्रोऽभिष्टिः शत्रूणामभिगन्ता पृतनाः शत्रुसेनाः ससाहे। अभ्यभवत्॥१०॥

हे इन्द्र वाजसातौ। वाजस्यान्नस्य सातिर्लाभो यस्मिन् सोऽयं वाजसातिः। अस्मिन्भरे। बिभ्रति जयलक्ष्मीमनेन योद्धार इति भरः सङ्ग्रामः। तस्मिन्सङ्ग्रामे शुनं शूनमुत्साहेन प्रवृद्धम् । यद्वा शुनमिति सुखनाम। सुखकरं मघवानं धनवन्तं अत एवेन्द्रं निरतिशयैश्वर्यसम्पन्नं नृतमं सर्वस्य जगतोऽतिशयेन नेतारं त्वां हुवेम। कुशिका वयं यज्ञार्थमाह्वयेम। तथा शृण्वन्तमस्माभिः क्रियमानाम् स्तुतिं शृण्वन्तमुग्रं शत्रूणां भयङ्करं समत्सु सङ्ग्रामेषु वृत्राणि वृत्रोपलक्षितानि सर्वाणि रक्शांसि घ्नन्तम् हिंसन्तं धनानां शत्रुसम्बन्धिनां सञ्जितं सम्यग्जेतारम् त्वामूतये रक्षणाय वयमाह्वयेम। शुनम्। टुओष्वि गतिव्रुद्ध्योरित्यस्य निष्ठायाम् यस्य विभाषेतिट् प्रतिषेधः। यजादित्वात्सम्प्रसारणम्। दीर्घाभावश्छान्दसः प्रत्ययस्वरः। हुवेम। ह्वयतेर्बहुलं छन्दसीति सम्प्रसारणे कृते शपो लुकि कृते च लङ् रूपम्। निघातः। भरे। भृञ् भरणे। घः। व्रुषादित्वादाद्युदात्त्तः। वाजसातौ। षणु दाने। भावे क्तिन्। जनसनेत्यादिनानुनासिकस्यात्वम्। बहुव्रीहौ पूर्वपदस्वरः। समत्सु। अद भक्षने। सम्पुर्वात् क्विप्। सम्भक्शयन्ति योद्धॄणामायूंषीति समदः सङ्ग्रामाः क्रुदुत्तरपदस्वरः। घ्नन्तम्। हन हिंसागत्योरित्यस्य शतरि गमहनेत्यादिनोपधालोपः। हो हन्तेरिति घत्वं सञ्जितम्। जि जये। क्विप्॥११॥