दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 62

तत्र ये यज्ञेनेत्येकादशर्चमनुवाकापेक्षया द्वितीयं सूक्तम् । मानवस्य नाभानेदिष्थस्यार्षम्। आदितश्चतस्रो जगत्यः। पञ्चम्यनुष्टुप्। षष्ठी ब्रुहती। सप्तमी सतोब्रुहती। अश्टमीनवम्यावनुष्तुभौ। दशमी गायत्री। एकादशी त्रिष्टुप्। आदितः षण्णां विश्वे देवा अङ्गिरसो वा देवता। सप्तमी वैश्वदेवी। अष्टम्याद्यासु चतसृषु सावर्णेर्महाराजस्य दानम् स्तूयते। अतस्तास्तद्देवताकाः। तथा चानुक्रम्यते। ये यज्ञेनैकादशाद्याः षळङ्गिरसां स्तुतिर्वान्त्या त्रिष्टुप्पञ्चम्यनुष्तुप्प्रगाथोऽनुष्टुभौ गायत्री चतस्रोऽन्त्याः सावर्नेर्दानस्तुतिरिति। षष्थेऽहनि वैश्वदेवशस्त्र एतत्सूक्तम्। सुत्रितं च। इदमित्था रौद्रमिति प्रागुपोत्तमाया ये यज्ञेनेत्यावपते। आ. ८-१-। इति॥

नाभानेदिष्ठः स्वपित्रा मनुनाभ्यनुज्ञातः सत्त्रमासीनानङ्गिरसोऽभ्येत्य मां प्रतिगृह्णीत युष्मभ्यं यज्ञं प्रज्ञापयामीति यदुक्तवान् तद्युच्यते। इतिहासस्त्विदमित्थेति पूर्वसूक्ते साभानेदिष्ठं शंसति नाभानेदिष्ठं वै मानवमिति ब्राह्मणानुसारेण मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजदिति तैत्तिरीयब्राह्मनानुसारेण च सप्रपञ्चमभिहितः। तथा चास्या ऋचोऽयमर्थः। यज्ञेन यजनियेन हविषा दक्शिणयर्त्विग्भ्यो देयया समक्ताः सङ्गता येऽहीनैकाहसत्त्राणि कुर्वन्तो यूयमिन्द्रस्य सख्यं सखिकर्म अत एवामृतत्वममरनधर्मं देवत्वमानश आनशिध्वे प्राप्ताः स्थ। अश्नोतेर्लिटि मध्यमे व्यत्ययेन बहुवचनम्। अश्नोतेश्चेति नुडागमः। यद्वृत्तयोगादनिघातः। हे अङ्गिरसः तेभ्यो वो युष्मभ्यं भद्रं कल्याणं कर्मास्तु। हे सुमेधसः सुप्रज्ञा हे अङ्गिरसः ते यूयमिदानीमागतं मानवं मनोः पुत्रं मां प्रति गृभ्णीत। प्रतिगृःणीत। मयि प्रतिगृहीते सति यज्ञं साधु करिष्यामिति तदर्थं प्रतिगृह्णीत॥१॥

ये अङ्गिरसः पितरोऽस्माकं पुर्वजत्वेन पितृभूता ये यूयं गोमयं गवात्मकं पणिभिरपहृतम् वसु धनमुदाजन् तैरधिष्ठितात्पर्वतादुदगमयन्। किञ्चर्तेन सत्यभुतेन यज्ञेन परिवत्सरे पर्यागते वत्सरे सम्पूर्णे। सत्त्रान्त इत्यर्थः। तत्र वलं वलनामानं गवामपहर्तारमसुरमभिन्दन् व्यनाशयन् तेभ्यो वो युश्मभ्यं दीर्घायुत्वं प्रभूतजीवनमस्तु। शेषं पूर्ववत्॥२॥

हे अङ्गिरसः ये भवन्त ऋतेन सत्यभुतेन यज्ञेन दिवि द्युलोके सूर्यं सुष्ठु सर्वस्य प्रेरकमादित्यमारोहयन् अस्थापयन् किञ्च मातरं सर्वेषां निर्मात्रीं पृथिवीं व्यप्रथयन् प्रसिद्धामकुर्वन् सत्त्त्रादिकर्मकरणेन तेभ्यो युष्मभ्यं सुप्रजास्त्वं सुपुत्रत्वमस्तु। नित्यमसिच् प्रजामेधयोरित्यसिच्समासान्तः। तस्माद्भावप्रत्ययः॥३॥

हे देवपुत्रा देवानां पुत्रा अग्नेः पुत्रा ऋषयोऽतीन्द्रियार्थस्य द्रष्टारो हेऽङ्गिरसः अयं नाभा नाभानेदिष्ठः पुरोवर्ती जनो वो युश्माकं गृहे गृहभूते यज्ञे वल्गु कल्याणं वचो वदति। तद्वाकृं यूयं शृणोतन। महातादरेण शृणुत। श्रु श्रवणे। तप्तनप्तनथनाश्चेति तनबादेशः। तेभ्यो युष्मभ्यं सुब्रह्मण्यं शोभनं ब्रह्मवर्चसमस्तु। इदानीमागतं मानवं मां प्रति गृभ्णीत। प्रतिगृह्णीत॥४॥

परोक्षतयर्षिराह। ऋषयः कर्मणां द्रष्टार एत ऋषयो विरूपास इदन्योन्यं वर्णतो रूपतश्च नानारूपा भवन्ति। त इत्त एवामी अङ्गिरसो गम्भीरवेपसः। वेप इति कर्मनाम। बम्भीरकर्मणो भवन्ति। त इमेऽङ्गिरसः सूनवः पुत्राः खलु। तदेवाह। त इमेऽङ्गिरसोऽग्नेः परि जज्ञिरे। सर्वतो जाताः प्रादुर्भऊताः। येऽङ्गारा असंस्तेऽङ्गिरसोऽभवन्। ऐ. ब्रा. ३-३४। इति ब्राह्मणम्। अत्र निरुक्तं च द्रष्टव्यम्। नि. ३-१७॥५॥

विरूपासो विविधरूपा येऽङ्गिरसो दिवस्परि द्युलोकादग्नेः परि जज्ञिरे परितो जाताः। यद्वा। दिवस्परि। परिः पञ्चम्यर्थद्योतकः। स्वतेजसा दीप्यमानादग्नेर्जाताः। तेषां मध्ये नवग्वो दशग्वश्चाङ्गिरस्तमोऽङ्गिरसाम् वरिष्थः। सत्त्रमासीनानामङ्गिरसां मध्ये केचन नवसु मास्सु कर्म कृत्वोदतिष्थन् केचन दशसु मास्स्वित्येवमङ्गिरसामयनमुक्तम्। तेषामग्निर्नवग्वश्च दशग्वश्चोक्तः। तादृशो देवेषु सचा सहावस्थितः सोऽग्निर्महन्ते। मह्यम् धनं प्रयच्छति। मंहतिर्दानकर्मा॥६॥

वाघतः कर्मणां वोढारो विश्वे देवा अङ्गिरसो वेन्द्रेण युजा सहायेन निः सृजन्त। निरगमयन्। किम् । गोमन्तं गोयुक्तमश्विनमश्वन्तं पणिभिरवरुद्धं व्रजम् । ते मे मां प्रति सहस्रं सहस्रसंख्याकं धनं सत्त्र परिवेशनमष्टकर्ण्यः। अष्ट इति अशू व्याप्तौ निष्थायां रूपम् । विस्त्रतकर्णाः। उपलक्शणमेतत्। व्याप्तसर्वावयवा गाश्च ददतो मह्यं प्रयच्छन्तो देवेष्विन्द्रादिषु श्रवो हविर्लक्षनमन्नं कीर्तिं वाक्रत अकृषत। अकरोतेर्लुङि मन्ते घसेति च्लेर्लुक्। एवम् नाभानेदिष्थेनाङ्गिरसः स्तुतास्तस्मै धनं प्रादुः। तदुक्तं शौनकेन। ऋषयोऽङ्गिरसस्तुष्टा युद्ददुर्मानवाय तु। तत्पुण्याय च कर्मणि ये यज्ञेनेत्यकीर्तयत्॥७॥

उत्तराभिश्चतसृभिरस्मै मानवायर्षये सावर्निना यद्दत्तं तत्प्रशस्यते। तदप्युक्तं शौनकेन। सावर्णिना च यद्दत्तं मानवाय महद्वसु। तदुक्तं सूक्तशेषेन प्र नूनं जायतामिति॥

अयं सावर्णिर्मनुर्नूनं क्शिप्रं प्र जायताम्। प्रजातो भवतु धनादिभिः पुत्रादिभिश्च रोहतु। प्रादुर्भवतु। तत्र दृष्टान्तः। तोक्येव। यथा जलक्लिन्नं बीजं प्रादुर्भवति एवं कर्मफलसंयुक्तः स मनुः पुत्रादिभी रोहतु। योऽयम् मनुः शाताश्वं बहश्वसंयुक्तं सहस्रं गवां सद्यस्तदानीमेव दानाय मंहते। अस्मा ऋषये दातुं प्रेरयति॥८॥

तं सावर्णिं मनुं कश्चन कश्चिदप्यारभमारुब्धुं स्वकर्मणा नाश्नोति। न व्याप्नोति । यथा मनुः प्रयच्छति तथान्यो दातुं न शक्नोतीत्यर्थः। कथं स्थितम्। दिव इव द्युलोकस्य सानु समुच्छ्रितं तेजसा कैश्चिदप्यप्रधृष्यमादित्यमिव स्थितम्। आरभं शकि णमुल्कमुलौ। पा. ३-४-१२। इति कमुल्। तस्य सावर्ण्यस्य मनोरियं गवादि दक्षिणा सिन्धुरिव स्यन्दमाना नदीव पृथिव्यां प्रपथे। विपप्रथे। विस्तीर्णा भवति॥९॥

उतापि च स्व्मद्दिष्टी कल्याणादेशिनौ गोपरीणसा गोपरीनसौ गोभिः परिवृतौ बहुगवादियुक्तौ दासा दासवत्प्रेष्यवत्स्थितौ तेनाधिष्थितौ यदुश्च तुर्वश्चैतन्नामकौ राजर्षी परिविषेऽस्य सवर्णेर्मनोर्भोजनाय ममहे। पशून्प्रयच्छतः। प्रेत्येकमन्वयादेकवचनम्॥१०॥

सहस्रदा गवादीनां सहस्रस्य दाता ग्रामणीर्ग्रामाणां नेता कर्ता जनपदानामयं मनुर्मा रिषत्। न कैश्चिदपि रिष्तो हिंसितो भवतु। यद्वा। कर्मनेतॄनस्मान्मा हिनस्तु किन्तु धनादिदानेन पूजयशु। अस्य यतमाना गच्छन्ती दक्षिणा सूर्येण सहैतु। सङ्गच्छताम्। त्रिषु लोकेशु प्रसिद्धा भवत्वित्यर्थः। तस्यास्य सावर्णेः सवर्णपुत्रस्य मनोर्देवा इन्द्रादय आयुर्जीवनं प्र तिरन्तु। प्रवर्धयन्तु। अश्रान्तः कर्मन्वनलसाः सर्वं कर्म कुर्वन्तो वयं यस्मिन्मनौ वाजं गोलक्षणमन्नमसनाम सम्भजेमहि। नाभानेदिष्थोऽहमलभ इत्याशास्ते॥११॥