दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 101

उद्बुध्यध्वमिति द्वादशर्चम् द्वितियम् सूक्तम्। सोमपुत्र बुधस्यार्षम्। आ वो धियमिति नवमी कपृन्नर इत्यन्ता च द्वे जगत्यौ। चतुर्थीषष्ठ्यौ गायत्र्यौ। निराहावानिति पञ्चमी बृहती। शिष्टास्त्रिष्टुभः। विश्वेदेवा देवता। ऋत्विक्स्तुतिरूपोऽर्थो वा देवता। तथा चानुक्रान्तम्। उद्बुध्यध्वं बुधः स्ॐय ऋत्विक्स्तुतिर्वा नवम्यन्त्ये जगतौ गायत्र्योर्मध्ये पञ्चमी बृहतीति। गतः सूक्तविनियोगः॥

अग्निं चेश्यमाणा ऋत्विजो वदन्ति। हे सखायः सखिभुता ऋत्विजः समनसः समानमनस्काः परस्परमद्रोग्धारः। अन्योन्यं कर्मानुकूला इत्यर्थः। तादृशा यूयमुदुत्कृष्टं बुध्यध्वम्। जानीध्वम् । उत्तरत्र युश्माकं कर्तव्यमेवोपदिशति। तथाग्निं समिंध्वम्। सम्यग्दीपयध्वम्। ञि इन्धी दीप्तौ रौधादिकः। लोटि श्नसोरल्लोप इत्यल्लोपः। बहवोऽनेके सनीळाः समाननिवाणा एकस्यामेव शालायां निवसन्तः। अहं च दधिक्रामेतन्नामिकां देवतामग्निमुशसं च देवीमेतांस्त्रीन्देवानिन्द्रावत इन्द्रेण युक्तान्वो युष्मानवसेऽस्माकं रक्शणाय नि नितरां ह्वये। आह्वयामि॥१॥

मन्द्रा मन्द्राणि मदकराणि स्तोत्राणि कृणुध्वम्। कुरुध्वं हे सखायः। क्रुवि हिंसाकरणयोः। धिन्विक्रुण्व्योरच्चॆत्युप्रत्ययः। अकारश्चान्तादेशः। यद्वा। करोतेर्व्यत्ययेन श्नुः। तथा धियः कर्माणि चयनप्रदेशकर्षणादीन्यातनुध्वम्। विस्तारयत। तथरित्रपरणीं कर्षणादिरूपेणारित्रेण पारयितव्याम् नावं चयनाख्यां क्रुणुध्वम्। कुरुध्वम्। तथायुधायुधानि सीरयुगादीन्यरमलं कृणुध्वम्। हे सखाय ऋत्विजः प्राञ्चं प्रागञ्चनं यज्ञं यश्तव्यमग्निं प्रणयत। प्रकर्षेण नयत। आदौ कर्षणं प्राञ्चं कुरुतेत्यर्थः॥२॥

हे सखायः यूयं सीरा सीराणि युनक्त। युंग्ध्वमनडुद्भिः सह। युजेर्लोटि तप्तनप्तनथनाश्चेति तबादेशः। आत एवाङित्त्वाच्छ्नसोरल्लोप इत्यल्लोपाभावः। तदर्थं युगा युगानि वि तनुध्वम्। विस्तारयध्वम्। कृते च योनाविह सीतायां बीजं ग्राम्यमारण्यं च वपत निधत्त। तिलमाषव्रीह्यादिकं ग्राम्यसप्तकं वेणुश्यामाकनीवारकादिकमारण्यबीजसप्तकं च। कृष्टाकृष्टयोर्निवपतेत्यर्थः। सप्त ग्राम्याः कृष्टे सप्तारण्य अकृष्ट इत्यापस्तम्बः। तथा नोऽस्माकम् गिरा स्तुत्या प्रशस्त्या सहास्माकं श्रुष्टिरन्नं सभराः सभरमसत्। भवति। भवतु। तथा नेदीय इदन्तिकमेव सृण्यः। स्रुणिरंकुशः। अङ्कुशवद्वक्रो लवित्रः। पक्वं स्तम्बमेयात्। आभिमुख्येन गच्छतु। श्रुष्टिः सभरा असत् सृण्यः पक्वमेयादिति चशब्दानुव्रुत्तेश्चवायोगे प्रथमेति प्रथमस्य निघाताभावः॥३॥

कवयो मेधाविन ऋत्विजः सीरा सीराणि कर्षणसाधनानि युञ्जन्ति। योजयन्ति। युगा युगान्यपि पृथक् परस्परं वि तन्वते। भिन्नप्रदेशानि कुर्वन्ति। कीदृशाः कवयः। देवेषु विषये धीरा धीमन्तः। किमर्थं सुम्नया। सुम्नमिति सुखनाम। सुखेच्छया। सुम्नशब्दात्क्यजन्ताद्भावे अ प्रत्ययादित्यकारप्रत्ययः। सुपां सुलुगिति तृतीयाया आकारः। अथवा धीरा धीमन्तो देवेषु सुम्नया सुम्नेन। देवेषु सुखं भूयादिति। सुपां सुलुगिति विभक्तेर्याजादेशः॥४॥

हे सखायः आहावान्। आहूयन्ते पानार्थम् गावोऽत्रेत्याहावा निपाणानि। अत्रोचित्यादग्निचयनप्रदेशकर्षणार्थगोपानसाधनद्रुममयपनपात्राण्युच्यन्ते तानाहावान् निष्कृणोतन। निश्कुरुत। आहूयतेर्निपानमाहावः। पा. ३-३-७४। इति नोपातितः। थाथादिस्वरः। कृणोतन। तप्तनभित्यादिना तनप्। तेनाङित्त्वाद्गुणः श्नाभ्यस्तयोरात इत्याकारलोपः। किमर्थमाहावकरनं वरत्रस्थापनं चेति। अत्रोच्यते। वयमवतमवटं सिञ्चामहै। कीदृशमवटम्। उद्रिणमुद्द्राववन्तं सुषेकं सुष्ठु सेक्तुं शक्यं अनुपक्षितमनुपक्षीणं कदाचिदुदकोपक्शयरहितम्॥५॥

इष्कृताहावं संस्कृताहावमवतमवटम् द्रॊणं सिञ्चे। सेचयामि। पुनः कीदृशमवटम्। सुवरत्रं शोभनवरत्रोपेतं सुशेचनं शोभनोदकसेकोपेतं उद्रिणमुद्द्राववन्तं अक्षितमक्षीणम्।।६॥

हे ऋत्विजः यूयमश्वान्व्यापनशीलान्बलिवर्दान्प्रीणित। उचितघासोदकादिप्रदानेन प्रीणयत। यथा क्षेत्रकर्षणाय प्रभवन्ति तथा कुरुतेत्यर्थः। तथा कृत्वा हितं चयनायोचितं कर्षणं जयाथ। जयथ। सम्पादयथ। तथा रथं चयनाख्यं हलाख्यं वा स्वस्तिवाहमित् सखस्य वाहकमेव कृणुध्वम्। कुरुध्वम्। तदर्थं द्रोणाहावम्। आहूयन्त्यत्र पानार्थं बलिवर्दानित्याहावो जलाधारः पत्रविशेषः। स च द्रोनमयो द्रुममय आहावो यस्य तादृशमवतमवटवन्निम्नभूतमश्मचक्रं व्याप्तक्रमनमश्ममयचक्रं वांसत्रकोशं अंसत्रं कवचं यथा कायं रक्षति तद्वदुदकस्य कोशं कोशस्थानीयं नृपाणं नॄणां कर्मनेतॄणां पानयोग्यमिदृशमवतं सिञ्चत हे ऋत्विजः। एवम्रुत्विक्स्तुतिर्वेति पक्षे। सूक्तस्य वैश्वदेवकप्ष एवं योजना। प्रीणीत प्रीणयताश्वान्। स्नानपानयोग्यान्नैः सङ्ग्रामयोग्यान्कुरुतेत्यर्थः। हितं जयाथ। हितमिति क्रियाविशेषणम्। कथं जयथ। बन्धु सुहृद्भ्यो यथा हितं भवति तथा जयथ सङ्ग्रामम्। स्वस्तिवाहम्। स्वस्तीत्यविनाशनाम। अविनाशवाहनं रथमिद्रथं च क्रुणुध्वम्। इदिति चार्थे। अश्वरथं च दृधं कृत्वा सङ्ग्रामभूमिं गत्वा द्रोणाहावमित्यादीनि द्वितीयान्तानि कूपाख्य सङ्ग्रामविशेशणानि सिञ्चतेत्यनेन सम्बध्यते। द्रोणो द्रुममयः स एव रथ आहाव आहावस्थानीयो यस्य सङ्ग्रामस्य त अवतम्। कूपनामैतत्। कूपं सङ्ग्रामाख्यम्। अश्मचक्रं कूपप्रान्तनिबद्धाश्मसदृशप्रहरणायुधवन्तम्। असनानि वा क्षेपनानि वा चक्राख्यायुधविशेशा यस्मिन् तम्। व्याप्तचरनवन्तम् व्याप्तक्रमनवन्तं वा। चक्रं चकतेवा चरतेर्वा क्रामतेर्वेति निरुक्तम्। ४-२७। अंसत्रकोशं अंसत्राणि धनूंषि कवचाइ च कोशस्थानीयानि यस्मिन् तं सिञ्चत। न्रुपाणं यस्मिन्योद्धार उदकवत्पीयन्ते मार्यन्ते तम्। ईद्रुशं कूपसदृशं सङ्ग्रामं सिञ्चत हे अस्मदीया योद्धायः। सूक्तस्य वैश्वदेवत्वाद्धे सैनका विश्वेषां देवानां प्रसादेन सर्वमेतत्कुरुतेत्यर्थः। एवं निराहावानित्यादिषु कूपरूपव्याजेन सङ्ग्रामवर्ननमवगन्तव्यम्॥७॥

हे ऋत्विजः व्रजं कृणुध्वम्। व्रजं गोष्ठं कुरुध्वम्। आशिरदोहार्थं गोस्थानं कुरुत। स हि स खलु वो नृपाणो नेतॄणाम् देवानां पातव्यः। देवपानसाधन इति। सांनाय्यरूपेन वाशिररूपेण वा गोः पयाअदिकं देवाः पिबन्ति खलु। वर्म वर्माणि सीव्यध्वम्। वर्मवत्प्रधानस्योभयत आच्छादकत्वात्प्रयाजादीनि प्राच्यनि प्रतीच्यानि चाङ्गानि वर्माणि। तानि सीव्यध्वम्। दलयध्वम्। कुरुध्वमित्यर्थः। कीदृशानि वर्माणि। बहुला बहुलान्यनेकानि। तानि च पृघूनि विस्तीर्णानि। तथा पुरः पुराणि धिष्ण्यादीनि यष्टव्यानां देवानाम् वा पुरः शरीराण्यायसीरयोमयवत् सारभूता अधृष्टा अन्यैरधृष्याः। पूरणिया ग्रहा वा पुर इत्युच्यन्ते। तानुक्तलक्षणान्कुरुत। वो युश्मदीयश्चमसो यज्ञाख्यो भक्षनसाधनश्चमस एव वा। चमसपक्षे सामन्येनैकवचनम्। मा सुस्रोत्। मा स्रवेत्। स्रवतेर्लङि बहुलं छन्दसीति शपः श्लुः। तं दृहन्त। धृहीकुरुत। यथा विकलो न भवति तथा कुरुत। दृह दृहि व्रुद्धौ भौवादिकः। तस्माल्लोटीदित्त्वान्नुम्। ऋत्विक्स्तुतिपक्श एवम्। वैश्वदेवपक्षे। अस्मदीया योद्धारो यूयम्। नरो योद्धारः पिबन्ति प्रत्यर्थिनां प्राणानिति नृपाणः। स ताद्रुशो युश्मदीयः खलु। गोष्ठपक्शे नराणाम् पानसाधनः स खलु। पातेः करणाधिकरनयोश्चेति ल्युट्। वर्म वर्मानि कवचानि सीव्यध्वं बहुलानि पृथूनि च यथा भवन्ति तथा। पुरः पुरीः क्रुणुध्वमायसीरन्यैरधृष्टाश्व। वश्चमसोऽदनसाधनो मा सुस्रोत्। मा स्रवेत्। तं दृंहतेति। इति देवतानुग्रहलब्धबलो वदति॥८॥

हे देवाः स्तोतार ऋत्विजः वो युश्माकमूतये यज्ञियां यज्ञार्हां धियं बुद्धिमा वर्ते। प्रवर्तये। यद्वा। हे देवा ऋत्विजः वो यज्ञियां धियं युष्माकं कर्तव्यत्वेन सम्बन्धिनीमस्माकमूतये रक्षणाय वर्ते। अपि च देवा एव सम्बोध्याः। हे देवाः वो युष्माकं धियं बुद्धिमा वर्ते। आवर्तयामि। किमर्थम् । ऊतयेऽस्माकं रक्शणाय। कीदृशीं धियम्। यज्ञियां यज्ञार्हां देवीं द्योतमानां यजतां पुज्याम्। इहास्मिन्यागेऽस्यां भूमौ व। एको यज्ञियामिति शब्दः पूरणः। सा धीर्नोऽस्माकं दुहीयत्। दुह्यात्। तत्र दृष्टान्तः। यवसेव यवसानि भक्षयित्वेन गत्वी पुनर्गोष्ठम् गत्व पीत्वीतिवत्। पयसा सहस्रधारा मही महती गौर्यथा दुग्धे तद्वत्॥९॥

हे अध्वर्यो त्वमेनम् हरिं हरितवर्णम् सोमं द्रोर्द्रुमविकारस्य पात्रस्योपस्थ उपर्या सिञ्च। आसेकं कुरु। त्विति पूरहः । तदर्थं हे पात्रसम्पादिनः अश्मन्मयीभिरयः शिलासारभूताभिर्वाशीभिस्तक्षत पात्राणि। नकारोपजनश्छान्दसः। मयटः टित्त्वाद् ङेप्। तानि पात्राणि सोमपूर्णानि दश दशसंख्याकानि कक्ष्याभिः प्रकारैः पर्यायेण परि ष्वजध्वम्। संस्कुरुध्वम्। आसादयत। यद्वा। वाशीभिरश्म। न्मयीभिर्हविर्धानशकटे तक्षत। ते च दश कक्ष्याभिर्दशसङ्ख्याकाभी रज्जुभिः परि ष्वजध्वम् उभे धुरौ युगसम्बन्धिन्यौ प्रति वह्नी वाहकावनवाहौ युनक्त। अथवायं मन्त्रश्चयनक्षेत्रकर्षनसाधनहलाविषयतया व्याख्येयः॥१०॥

हविर्धानशकटस्योभे धुरावापिब्दमान आपिशब्दमानो वह्निर्हविर्वाहकोऽनवान् योनावन्तरिव द्विजानिर्द्विजायः। तयोरन्तश्चरति। तं वनस्पतिं वनस्पतिविकारं शकटं वने वनसम्बन्धिनि वृक्शे। मेथीभूत इत्यर्थः। तत्रास्थापयध्वम्। यद्वा। वने वननीये देश आस्थापयध्वम्। तत्पश्चात्तत्रत्यं सोमं सु सुष्ठु नि दधिध्वम्। सुखं यथा भवति तथा स्थापयतासंद्याम्। अभिषवपदेशे च पश्चादुत्सं तद्रसमखनन्तः सम्पादयतेत्यर्थः। अथवायमपि मन्त्रः कर्षणपरो व्याख्येयः। यस्य लाङ्ग्लस्योभे धुरावापिब्दमानोऽपिशब्दमानो वह्निरनवान् अन्तर्योनानिवेत्यादि समानम्। तादृशं वनस्पतिं वनस्पतिविकारं लाङ्ग्लं वने वननीये वपनार्थं कर्षनप्रदेश आस्थापयध्वम्। सु सुष्ठु सर्वत्र तम् लाङ्गलं नि दधिध्वम्। उत्सं सेकसाधनं गर्तं सिक्तं वा प्रदेशमखनन्तः॥११॥

षष्ठेऽहनि ब्राह्मनाच्छन्ंसिशस्त्रे कपृन्नर इत्येषा। कृपन्नरो यद्ध प्राचीरजगन्तेति चैते। आ. ८-३। इति॥

हे नरो नेतार ऋत्विजः एष इन्द्रः कपृत्। सुखस्य पूरको यष्टॄणां स्तोतॄनां च। कमिति सखनाम। तं कपृथं सुखस्य पूरयितारमिन्द्रं चोदयत। प्रेरयत। खुदत। खुर्दत। क्रीअयत। खुर्द क्रीडायां भौवादिकः। व्यत्ययेनशः। रेफलोपश्छान्दसः। सम्पिंष्ट। संस्कुरुतेत्यर्थः। किमर्थम् । वाजसातयेऽन्नस्य लाभा तदेवाह। हे होतः निष्ट्र्ग्र्यः पुत्रम् । निश्टिं दितिं स्वसपत्नीं गिरतीति निष्टिग्रीरदितिः। तस्याः पुत्रमिन्द्रं सबाधः। सह पापैः प्रयासरूपैः कर्मभिर्बाध्यन्त इति सबाध ऋत्विजः। तथाविधा यूयं सोमपीतये तस्य सोमपानयोतयेऽस्माकं रक्षणाय वा च्यवय। व्यत्ययेनैकवचनम्। आच्यवयतेत्यर्थः॥१२॥