दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 49

अहं दामित्येकादशर्चं सप्तमं सूक्तम् । वैकुण्ठ एवर्षिर्देवता च। द्वितीयैकादश्यौ त्रिष्टुभौ। शिष्टा जगत्यः। अनुक्रान्तं च। अहं दामन्त्योपाद्येचेति। द्वितीयै रात्रिपर्याये मैत्रावरुणस्येदं सूक्तम् । सूत्रितं च। अहं दां पाता सुतमिन्द्रो अस्तु सोमम्। आ. ६-४। इति॥

अहमिन्द्रो गृणते स्तुवते पूर्व्यं मुख्यं वसु धनं दाम् । अदाम् । अहमेव ब्रह्म परिवृहं कर्म स्तुतिलक्शणं मह्यम् वर्धनं कृणवम् । करोमि। स्तोतुः सम्बन्धि स्तोत्रं तस्मै धनं प्रयच्छन् महम्येव वर्धनं करोमीत्यर्थः। तथाहं याजमानस्य मामुद्दिश्य यष्टुर्धनस्य चोदिता प्रेरको भुवम् । भवामि। अयज्वनोऽयष्टुः। अयष्टारमित्यर्थः। तं विश्वस्मिन्भरे सर्वस्मिन्नपि सङ्ग्रामे साक्षि। अभिभवामि॥१॥

इन्द्रं नामन्द्रनामानं मा देवता देवानां मध्ये दिवो द्युलोकस्य। ग्मा पृथिव्यापोऽन्तरिक्षम् । एतेषु लोकेषु जन्तवो जाता मा मामेव धुः। दधुः। धारयन्ति। हविर्भिः स्तुभिश्च। अहं यज्ञगमनाय सङ्ग्रामगमनाय वा हरी हरितवर्णौ वृषणा पुंस्त्वोपेतौ विव्रता विविधकर्माणौ रघू लघू शीघ्रगती आश्वौ नियोजयामि रथे। तथाहं धृष्णु धर्षकं वज्रमायुधं शवसे बलायाददे। स्वीकरोमि॥२॥

अहमिन्द्रोऽत्कमाच्छादकं शत्रुपुत्रं कवय उशसन ऋषये तस्य सुखार्थं हथैर्बहुप्रकारैः प्रहारैस्तत्साधनैरायुधैर्वा शिश्नथम् । ताइतवानस्मि। श्नथतिर्वधकर्मा। किञ्चाहं कुत्समेतन्नामकमृषिमाभिरूतिभिर्वधादिरूपैः। कुत्साय शुष्ण मशुषं नि बर्हीः। ऋ. ४-१६-१२। इत्यादि मन्त्रान्तरम्। रक्षणैरावम् । अरक्षम् । पूर्वमेव कृतान्यपि रक्षणानीदानीमिव कृतानीत्यनुवदति। कुत्सार्थं शुष्णस्यैतन्नामकस्यासुरस्य श्नथिता हिंसिता। तस्य हननायेत्यर्थः। वधर्वज्रं यमम् । प्रहरणाय नियमितवानस्मि। अपि चाहमार्यमार्यसम्बन्धि। आर्यानां देयमित्यर्थः। तादृशं नाम। उदकनामैतत्। नामकमुदकं दस्यवे शत्रव उपक्षपयित्रे न ररे। न दत्तवानस्मि। यद्वा। आर्यं पूज्यमित्यसाधारनं नाम दस्यवे न दत्तवानस्मि। अत्रेन्द्रस्यात्मस्तुतौ कुत्सरक्शणशुष्णवाधादिकं आवः कुत्समिन्द्रयस्मिञ्चाकन्। ऋ. १-३३-१४। शुष्णं पिप्रुं कुयवं व्रुत्रमिन्द्र। ऋ. १-१०३-८। इत्यादिषु बहुधा प्रापञ्चितम्। अतोऽत्र ग्रन्थविस्तरभयान्न लिख्यते॥३॥

अहमिन्द्रः पितेव पिता पुत्रायेव स यथा तस्मै निर्वाहार्थमभिमतम् प्रदेशं प्रसाधयति तद्वद्वेतसूनेतन्नामकाञ्जनपदानभिष्टयेऽभीच्छते कुत्साय महर्षये तुग्रं स्मदिभं च रन्धयम् । वशमनयम् । अहं यजमानस्य राजनि राजनार्थं भुवम् । आभवम् । समर्थ इति शेषः। यद्यस्मात्तुजये न पुत्रायेव पिता तस्मै यजमानायाधृषे शत्रूणां धर्षणाय प्रिया प्रियाणि प्र भरे प्रभारामि तस्माद्यजमानस्य राजनि भुवमिति सम्बन्धः॥४॥

अहमिन्द्रो मृगयमेतन्नामकमसुरं त्रुतर्वण एतन्नामकाय महर्षये रन्धयम् । रध्यतिर्वशगमने। वशमनयम् । यद्यस्माच्छ्रुतर्वा मा माम जिहीत। ओहाङ् गतौ। आगच्छत्। तदेवोच्यते। वयुना प्रज्ञानेन स्तोत्रेणानुषगनुषक्तोऽभूत्। चनेति पूरणः। अहं वेशमेतन्नामानं नम्रं प्रह्वं करम्। अकार्षम्। करोतेर्लुङि कृमृदृरुहिभ्यश्छन्दसीति च्लेरङ्। आभावश्छान्दसः। अहं सव्यायैतन्नामकाय पगृभिमेतन्नामकमरन्धयम्॥५॥

अहमिन्द्रः सोऽस्मि योऽहं नववास्त्वं बृहद्रथं च वृत्रेववृत्रमिव दासमुपक्शपयितारमिव नववास्त्वं बृहद्रथं चारुजम् । अहं भग्नमकरवम् । रुजो भङ्गे। यद्यदा वर्धयन्तं वर्धमानं प्रथयन्तं प्रथमानं चोभौ शत्रू अनुषगानुषक्तः सन्रोचना रोचनस्य रजसो लोकस्य दूरे पारेऽकरं कृतवानस्मि॥६॥

अहं सूर्यस्य देवस्याशुभिः शीघ्रगामिभिरेतशेभिरेतशवर्णैरश्वैर्वहमान उह्यमान ओजसात्मीयेन बलेन प्रकर्षेण परि यामि। परिगच्छामि सूर्यात्मना। किञ्च यद्यदा मा मां मनुषो मनुष्यस्य सावः सोमाभिषव आह ब्रूते। आह्वयतीत्यर्थः। किमर्थमाह। निर्णिजे। निर्णिगिति रूपनाम। यज्ञस्वरुपायेत्यर्थः। तदानीं कृत्व्यं कर्तव्यम् । हन्तव्यमित्यर्थः। दासमुपक्षपयितारं शत्रुं हथैर्हननसाधनैरृधक्कृषे। पृथक्करोमि। ऋधगित्यव्ययं पृघगर्थे॥७॥

अहं सप्तसङ्ख्याकानां पुरां शत्रूणां वा हन्ता। सप्त यत्पुरः शर्म शारदीः। ऋ. १-१७४-२। इत्युक्तम्। यद्वा। सप्त नमुच्यादीन् हतवान्। किञ्च नहुषो बन्धकस्यापि नहुष्टरो बन्धकतरोऽहं शवसा बलेन तुर्वशं यदुं च प्राश्रावयम्। शत्रुसम्बन्धिगवादिप्रदानेन श्रावितवानस्मि। तौ यथा लोके श्रुतौ भवतः तथाकार्षमित्यर्थः। किञ्चाहमन्यं चास्मत्स्तोतारं सहसा बलेन सहो बलिनं करम् । अकार्षम्। करोतेर्लुङे कृमृदृरुहीति च्लेरङ्। आभाव आर्षः। किञ्च नव नवसङ्ख्याका नवतिं च नवतिस~ख्याकाश्च। नवोत्तरनवतिमित्यर्थः। कथं भूताः। व्राधतो वर्धमानाः। वक्षयम् । अवहम् । व्यनाशयमित्यर्थः॥८॥

वृषा वर्षकोऽहं सप्त स्रवतः स्रवन्तीर्नदीर्धारयम् । अधारयम् । कीदृश्यस्ताः। द्रवित्न्वो द्रवन्तीः। वा छन्दसीति पूर्वसवर्णदीर्घाभावः। सीराः सरणशीलाः। कुत्र। पृथिव्याम् । सुक्रतुः शोभनकर्माहमर्णांस्युदकानि वि तिरामि। प्रयच्छामि। किञ्च मनवे मनुष्यायेष्टये तस्य गमनाय गातुं मार्गं युधा सम्प्रहारेण। निरोधपरिहारेणेत्यर्थः। विदम् । अलभम्। प्रायच्छमित्यर्थः। विदेर्लाभार्थस्य पुषादित्वात्। पा. ३-१-५५। च्लेरङ्॥९॥

अहं तत्प्रसिद्धं पय आसु गोषु धारयम् । धृतवानस्मि। धृञ् धारणे। ण्यन्तस्य लङे रूपम् । यत्पय आसु गोषु देवश्चन त्वष्टा देवतिल्पी सूर्यो वा देवो न चनाधारयत् धर्तुं नाशक्नोत्। कीदृक् पयोऽधारयमिति चेत् उच्यते। रुशद्दीप्तं स्वार्हं स्पृहणियम् । किषु प्रदेशेष्विति उच्यते। गवामूधः सु उद्धततरेषु गवां पयोधारणप्रदेशेषु। किञ्च मधूदकं वक्षणासु नदीनामैतत्। वहनशीलासु नदीषु धारयामीत्यनुषज्यते। नद्युदकधारणस्यावधिरुच्यते। आ मधोरोदकोत्पत्तेः। आगामिवर्षसमयपर्यन्तमित्यर्थः। कीदृशं मध्विति तदुच्यते। श्वात्र्यम्। श्वात्रमिति क्षिप्रनाम। क्षिप्रगमनार्हम्। यद्वा। श्यात्र्यमित्युत्तरत्र सम्बध्यते। श्वात्र्यं सुखावहं सोमं प्रत्याशिरं धारयम्॥१०॥

अथानयेन्द्र इन्द्रभावं परित्यज्य ऋषिभावेनाह। एवैवमुक्तप्रकारेण देवान्नॄंश्चेन्द्रो देवः प्र विव्ये। प्रकर्षेण गमयति। तस्मात्पराचीः प्रजाः प्रवीयन्ते प्रतीचीर्जायन्ते। तै. सं. ६-३-१-४। इति ब्राह्मणम्। किमन्यसहायेन नेत्याह। च्यौत्नेन स्वीयेन बलेन। कीदृश इन्द्रः। मघवा धनवान् सत्यराधाः सत्यधनः। अथ प्रत्यक्षेणाह। हे हरिवो हरिभ्यां तद्व ञ्यचीवः कर्मवन् हे स्वयशः स्वायत्तकीर्तेऽन्नवन्वेन्द्र ता तानि विश्वा सर्वाणि कर्माणि ते तव सम्बन्धीनि येषु कर्मसु तुरासस्त्वरमाणा ऋत्विजोऽभि गृणन्ति अभिष्टुवन्ति॥११॥