दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 60

आ जनमिति द्वादशर्चमष्टादशं सूक्तम्। गौपायना बन्ध्वादय ऋषयः। षष्ठ्यास्त्वगस्त्यस्य स्वसैषां मातर्षिका। आदितः पञ्च गायत्र्यः। अष्टमीनवम्यौ पङ्क्ती शिष्टा अनुष्टुभः। आदितश्चतसृणामसमातिनाम्नो राज्ञः स्तूयमानत्वात् स एव देवता। पञ्चम्या इन्द्रः। षष्ट्या अप्यसमातिः। ततः पञ्चानां सुबन्धोर्जीविताह्वानरूपोऽर्थो देवता। अयं मे हस्त इत्यस्या लब्धसंज्ञस्य सुबन्धोः स्पर्शनहेतुभूतो देवता। तथा चानुक्रान्तम्। आ जनमिति द्वादशर्चमानुष्टुभं चतसृभिरसमातिमस्तुवन्पञ्चम्येन्द्रं षष्ठ्यागस्त्यस्य स्वसा मातैषां राजानमस्तौत्पराभिः सुबन्धोर्जीवमाह्वयंस्तमन्त्यया लब्धसंज्ञमस्पृशन् पञ्चम्याद्यागायत्र्योऽष्टम्याद्ये पङ्क्ती इति॥

इदमादिभिस्तिसृभी राजानं स्तुवन्ति। वयं बन्ध्वादयो जनं जनपदमसुनीतिस्वभूतमागन्म। अभिगताः। गमेर्लुङि मन्त्रे घसेति च्लेर्लुक्। म्वोश्चेति मकारस्य नकारः। कीदृशं जनम् । त्वेषसंदृशं दीप्तदर्शनं माहीनानां महतामुपस्तुतमुपगतस्तुतिम् । तादौ चेति गतेः प्रकृतिस्वरः। कीदृसा वयम् । नमो नमस्कारं बिभ्रतो धारयन्तः। कुर्वन्त इत्यर्थः। यद्वा। जनमसमातिमित्यर्थः। शिष्टं समानम् । नमो बिभ्रत इति राजकृते नमस्कारं धारयन्त इत्यर्थः॥१॥

असमातिं राजानं नितोशनं शत्रूणां हन्तारम्। नितोशतिर्वधकर्मा। त्वेशम् दीप्तम् । निययिनं रथमित्युपमाप्रधानो निर्देशः। रथवत्सर्वाभिमतप्राप्तिसाधनं भजेरथस्यैतन्नामकस्य राज्ञो वंशे जातम् । यद्वा। एतन्नाम कश्चिदस्य शत्रुः। तस्य निययिनम् । हलदन्तान्। पा. ६-३-९। इति सप्तम्या अलुक्। सत्पतिं सतां पालकम्॥२॥

योऽसमातिर्जनान् स्वविरोधिभूतानतितस्थौ अतिक्रम्य तिष्थति। पराभावयतीत्यर्थः। क इव। महिषान् सिंह इव। कीदृशः सन्। पवीरवान्। पवीर पविः। खड्गवान्। उतापि चापवीरवानपगतखड्गः सन्। शस्त्रसाहाय्यमपि कदाचिन्नापेक्षत इत्यर्थः। किं कुर्वन्। युधा योधनेन। युद्ध्वेत्यर्थः॥३॥

यस्य जनपदस्येक्ष्वाकू राजा व्रते कर्मणि रक्षण रूप उपैधते प्रवर्धते। कीदृशः सन्। रेवान् रयिवान् मरायी शत्रूणां मारकश्च सन्। विशेषण द्वयेन जनानां दानादिरूपेण धनलाभः परराजोपद्रवापत्तिश्चोक्ता भवति। एवा सति तद्विषयस्था पञ्च कृष्टयो निषादपञ्चमाश्चत्वारो वर्णा दिवीव द्युलोकः यथा सङ्कल्पसिद्धाः सन्तः सुखिनो भवन्ति तद्वत्सुखिनो भवन्तीति शेशः॥४॥

अनयेन्द्रमाह्वतेऽसमात्यर्थम् । हे इन्द्र क्षत्रा क्षत्राणि बलानि रथप्रोष्ठेष्वसमातिषु। एकस्मिन्बहुवचनं पूजार्थम् । रथ प्रोष्ठेऽसमातौ धारय। दिवीव सूर्यं दिवि यथा सूर्यं दृशे सर्वेषां सन्दर्शनाय स्थापितवानसि तद्वदत्र बलं धारय॥ ५॥

अनयागस्त्यस्य स्वसा बम्भ्वादीनां माता राजानम् स्तौति। हे राजन्नसमाते त्वमगस्त्यस्यर्षेर्नद्भ्यो नन्दयितृभ्यो बन्ध्वादिभ्यो निमित्तभुतेभ्येस्तेषां धनप्राप्तये सप्ती सर्पण स्वभावावश्वौ रोहिता तोहितवर्णौ युनक्षि। योजय रथे। तथा कृत्वा विश्वान् सर्वानराधसोऽदातृनयजमानान्पणीन्वणिजो लुब्धकान्निकृष्टं नितरां वाभ्यक्रमीः। अभिभव॥६॥

अत्र शेषे शाट्यायनकम् । अथाग्निं द्वैपदेन सूक्तेनास्तुवन् अग्निः स्तुत आजगाम। आगत्य चाह किंकामा मागच्छतेति। सुबन्धोरेवासुं पुनर्वनुयामेत्यब्रुवन्। एषान्तः परिधीत्यब्रवीत्तमादध्ध्वमिति। तन्निराह। अयं मातायं पितेति। शौनकश्च।

स्तुतः स राजा सुप्रीतस्तस्थौ गौपयनानभि। सूक्तेन तेऽस्तुवन्नग्निं द्वैपदेन यथात्रिषु॥

अथाग्निरब्रवीदेतानयमन्त्रः परिध्यसुः। सुबन्धोरस्य चेक्ष्वाकोर्मया गुप्तो हितार्थिना॥

सुबन्धवे प्रदायासुं जीवेत्युक्त्वा च पावकः। स्तुतो गौपायनैः प्रीतो जगाम त्रिदिवं प्रति॥

अयं मातेति हृष्टास्ते सुबन्धोरुसुमाह्वयन्। शरीरमभिनिर्दिश्य सुबन्धोः पतितं भुवि॥

सूक्तशेषं जगुश्चास्य चेतसो धारणायत इति॥ (बृ. ७-१०७२ - १०७६)

अयमग्निर्माता। अयमेव पिता। अयं जीवातुर्जीवयितागमत्। आजगाम। अतो हे सुबन्धो जीवपरिधौ वर्तमान इदं तव शरीरं तव प्रसर्पणम् । प्रकर्षेण सर्पणसाधनम् । अत इदं प्रत्येहि। आगच्छ। निरिहि। निर्गच्छ परिधेः सकाशात्। अन्य एवं व्याचक्षते। हे निर्गतप्रान सुबन्धो अयम्। विभक्तिव्यत्ययः। इयं मातायं पितायं जीवातुर्जीवनफलभूतः पुत्राश्चागमदिति सम्बध्यते। सर्वेत्वामागता दुःखिताः सन्तः। शिष्टं समानम्॥७॥

यथा युगं वरत्रया पाशेन नह्यन्ति बध्नन्ति धुरुणाय रथादिधारणाय। कमिति पादपुरणः। एवैवं ते मनो दाधार परिधावग्निः। किमर्थम् । जीवातवे जीवनाय न मृत्यवे मरणाय न अथो अपि चारिष्टातयेऽविनाशाय। स्वार्थिकस्तातिः॥८॥

यथेयं पृथिवी महीमान्वनन्पतीन्वृक्षादीन्दाधार। शिष्टमुक्तम्॥९॥

इयं निगदसिद्धा॥१०॥

वातो वायुर्द्युलोकान्न्यग्नीचीनमव वाति। गच्छति। सूर्यश्च न्यक् तपति। अघ्न्याहननीया गौर्नीचीनं दुहे। दुग्धे। एवं ते रपः पापं न्यग्नीचीनं भवतु॥११॥

अनया बन्ध्वादयो लब्धजीवं सुबन्धुं पाणिभिरस्पृशन्। अयं मे हस्तो भगवा यस्मात्सजीवं सुबन्धुम् स्पृशति तस्मात्। तथायं मे हस्तो भवत्तरः। अतिशयेन भगवान्। तथायं मे हस्तो विश्वभेषजो जीवचिकित्सासाधनसर्वौषधवान् तत्स्थानीयो वा। अयं शिवाभिमर्शनो मङ्गलस्पर्शनः। यतो जीवन्तं स्पृशत्यत इत्यर्थः॥१२॥