दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 112

इन्द्र पिबेति दशर्चं त्रयोदशं सूक्तं त्रैष्टुभमैन्द्रं नभः प्रभेदनो नाम विरूपगोत्र ऋषिः। तथा चानुक्रम्यते। इन्द्र पिब नभः प्रभेदेन इति। गतो विनियोगः॥

हे इन्द्र त्वं प्रतिकामं ये ये कामास्तांस्तान्प्रति। अव्ययीभावसमासः। तस्य स्वरः। यथेच्छं सुतस्याभिश्य्हुतस्य यो भागस्तुभ्यं दातव्यस्तम् बिब। आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वेन पादादित्वाद निघातः। प्रातः सावः प्रातःसवनेऽभिषूयमाणः सोमस्तव हि। तृतीयार्थे षष्ठी। त्वयैव पूर्वपीतिः प्रथमत एव पातव्यः। यद्वा। प्रातः सावः। सप्तम्याः सुः। प्रातः सवने तवैव प्रथमपानं खलु। ऐन्द्रवायुवग्रहे ह्यादित एवेन्द्रः पिबति। तत्पुरुषे दासीभारदित्वात्पूर्वपदान्तोदात्तत्वम्। यद्वा। बहुव्रीहिः। ततो हे शूर समर्थ त्वं शत्रून्हन्तवे हन्तुं हर्षस्व। हृष्टो भव। अथ ते त्वदीयानि वीर्या वृत्रहननादिलक्षणानि वीर्याण्युक्थेभिरुक्थैः शस्त्रैः प्र ब्रवाम। प्रकर्षेण वदाम॥१॥

हे इन्द्र मनसोऽक्पि जवीयानतिशयेन गन्ता ते त्वदीयो यो रथोऽस्ति तेन रथेन सोमपेयायास्मदीयं सोमं पातुमा याहि। आगच्छ। पा पाने। भावेऽचो यत्। ईद्यतितीत्वम्। आर्धधातुकलक्षणो गुणः। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। तथा ते त्वदीया हरयो रथे संयुक्ता अश्वास्तूयं क्षिप्रमाभिमुख्येन प्र द्रवन्तु। प्रगच्छन्तु। व्रुषभिः सेक्तृभिर्येभिर्यैरश्वैर्मदन्दमानो मोदमानः सन् यासि गच्छसि। हरी इन्द्रस्येति वचनादिन्द्रस्य द्वावेवाश्वाविति न चोदनीयं आ त्वा सहस्रमा शतमित्यादिनिगमान्तरे दर्शनात्। ऋ. ८-१-२४॥२॥

हे इन्द्र हरित्वता। हरिच्छब्दान्मतुपो झय इति वत्वम् । हरिद्वर्णयुक्तेन सूर्यस्य वर्चसा तेजसा तत्सदृशैः श्रेष्ठैः प्रशस्यतमैरात्मीयै रूपैस्तन्वमात्मीयं शरीरं मदीयं वा। यद्वा। तायत इति तनूर्यज्ञः। तं स्पर्शयस्व। तेजोयुक्तं कुरु। किञ्च सध्रीचीनः। विभाषाञ्चेरदिक् स्त्रियामिति खप्रत्ययः। मरुद्भिः सहाञ्चनस्त्वं सखिभिः सखिभूतैरस्माभिर्हुवान आहूयमानः सन्निषद्य यज्ञे निषण्णो भुत्वा मादयस्व। सोमपानेन हृष्टो भव॥३॥

हे इन्द्र इमे मही महतौ रोदसी द्यावापृथिव्यौ यस्य ते तव सोमपानेन जनितेषु मदेषु सम्भूतं त्यत्तं महिमानं नाविविक्तां न पृथक्कुरुतः किन्तु यस्य महिम्न्येव तिष्ठतः। विचिर् पृथग्भावे जौहोत्यादिकः। लङि संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इत्यभ्यासस्य गुनाभावः। यद्योगादनिघातः। प्रियेभिः प्रियतमै रथे युक्तैर्हरिभिरश्वैः प्रियं प्रीणनकरमन्नं सोमलक्षनमच्छाभिलक्ष्य तदोकोऽस्मदीयं यज्ञसदनमा याहि। आगच्छ॥४॥

हे इन्द्र पपिवान्। पिबतेः क्वसौ वस्वेकाजाद्घसामितीडागमः। सोमं पीतवांस्त्वमनानुकृत्यानुकरनरहितेन सकृत्प्रहारेण शत्रुहननसमर्थेन रणाइ सांयुगीनेनायुधेन। रणशब्दात्साध्वर्थे प्राग्घितीयो यत्। यस्य यजमानस्य शत्रूञ्शश्वद्बहुवारं चकर्थ हतवानसि। कृञ् हिंसायाम् । लिटि थलि यद्योगादनिघाते लित्स्वरः। स यष्टा ते त्वदर्थं तविषीं महतीं पुरन्धिं बह्वीं स्तुतिमियर्ति। प्रेरयति। ऋ गतौ जौहात्यादिकः। अर्तिपिपर्त्योरित्यभ्यासस्येत्वम्। अभ्यासस्यासवर्न इतीयङ्। हे इन्द्र सुतोऽबिषुतः स सोमस्ते मदाय समर्थो भवति। यद्वा। स यष्टा सुतः सोमः। सुब्व्यत्ययः। अभिषुतं सोमं त्वन्मदाय प्रेरयति॥५॥

हे इन्द्र ते त्वदर्थं पात्रं चमसादिकं सनवित्तम्। अस्माभिश्चिरादेव लब्धम् । विद्लृलाभे। कर्मणि निष्था। हे शतक्रतो बहुकर्मन्निन्द्रैनैतेन पात्रेण सोमं पिब। यतो मदिरस्य मदकरस्य मध्वो मधुनः सोमस्याहावः पानस्थानीयपात्रविशेशः पूर्णः पूरितोऽभुत्। ह्वेञ् स्पर्धायाम्। निपानमाहावः। पा. ३-३-७४। इति नोपातितः। स्तुतिभिराहूयमाना देवा अत्र सोमम् पिबन्तिति। थाथादिस्वरः। यमिद्यमाहावमेव विश्वे सर्वे देवा आभिहर्यन्ति। अभिकामयन्ते। हर्य गतिकान्त्योः भौवादिकः। यद्योगात्तिङो निघाताभावे तिङि चोदात्तवतीति गतेर्निघातः॥६॥

हे इन्द्र वृषभ कामानां वर्षक हितप्रयसः। प्रय इत्यन्ननाम प्रीणनकारित्वात्। सम्भृतहविष्का जनासो जनाः पुरुधा बहुधा। हिरवधारने। त्वामेव विह्वयन्ते। विविधमाह्वयन्ति। ह्वेञ् स्पर्थायाम्। निसमुपविभ्यो ह्व इत्यात्मनेपदम्। अस्माकं स्वभुतानीमेमानि सवना सवनानि ते त्वदर्थं मधुमत्तमान्यतिशयेन सोमवन्ति भुवन्। अभवन्। तस्मात्त्वं तेषु सवनेषु हर्य। सोमान्कामयस्व॥७॥

हे इन्द्र ते त्वदीयानि प्रथमादितः कृतानि पूर्व्याणि पुरातनानि च वीर्यावीर्याणि नूनमिदानीं प्र वोचम्। प्रकर्षेण वदामि। एकः प्रशब्दः पूरणः। वोचम् । लुङि ब्रवो वचिः। च्लेरङ्। कानि तानि। सतीनमन्युः। सतीनमित्युदकनाम। उदकाभिवर्षणबुद्धियुक्तस्त्वमिन्द्रं मेघमश्रथयः। वज्रेणाहिंसीः। ब्रह्मणे बृहस्पतये गां पणिभिरपहृतां सुवेदनां सुश्ठु ज्ञापनीयामकृणोः अकरोरित्यादीनि॥८॥

हे गनपते त्वं गणेषु स्तोतृगणेषु सु सुष्थु निषीद। स्तुतिश्रवणार्थं निषण्णोभव। यतः कवीनां क्रान्तप्रज्ञानां मध्ये त्वा त्वाम् विप्रतममतिशयेन मेधाविनमित्याहुः। किञ्च त्वदृते। अन्यारादितरर्ते। पा. २-३-२९। इति पञ्चमी। त्वां वर्जयित्वा किं चन कर्मारे दूरे समीपे वा न क्रियते। तस्मान्निषीद। ततो हे मघवन्धनवन्निन्द्र महां महान्तमर्कमर्चनीयमस्मदीयं त्रिवृत्पञ्चदशादि लक्षनं स्तोमम् चित्रं नानारूपं कृत्वार्च। पूजय । विधेहि। अर्च पूजायां भौवादिकः॥९॥

हे मघवन्धनवन्निन्द्र नाधमानान्। नाधृ नाथृ याज्ञोपतापैश्वर्याशीःषु भौवादिकः। अनुदात्तेत्। याचमानान्नोऽस्मानभिख्याभिख्यापनेन तेजसा युक्तान् कुरु। प्रसिद्धान्वा कुरु। हे सखे धनदानेन हे वसुपते वसूनां स्वामिन् त्वं सखीणां सोत्तृत्वेन सखिभूतानामस्माकं स्वभुतानि स्तोत्राणि बोधि। बुध्यस्व। बुध अवगमने। भौवादिकः। लोटि च्छान्दसः शपो लुक्। छन्दस्युभयथेति हेरार्धधातुकत्वेनाङित्वादङितश्चेति हेर्धिभावः। अत एव गुणह्। सार्वधातुकत्वेन ङित्त्वादन्तोदात्तत्वम्। वर्णलोपश्छान्दसः। हे रणकृच्छत्रुभिः सह युद्ध कर्तः अत एव हे सत्यशुष्म यथार्थबलोपेत त्वं रनं कृधि। कुरु। शत्रूञ्जहि। करोतेर्लोटि श्रुशृनुपॄकृवृभ्यश्छन्दसीति हेर्धिः। किञ्चाभक्ते चिदसम्भजनीये स्थानेऽप्यस्मान्राये धनाया भजा। भागिनं कुरु। द्व्यचोतस्तिङ् इति संहितायां दीर्घः॥१०॥