दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 56

इदं त इति सप्तर्चं चतुर्दशं सूक्तम् । वामदेवपुत्रो बृहदुक्थ ऋषिः। चतुर्थीपञ्चमीषष्ठ्यो जगत्यः। आदितस्तिस्रः सप्तमी च त्रिष्टुभः। विश्वे देवा देवता। तथा चानुक्रान्तम्। इदं ते सप्त वैश्वदेवं तु चतुर्थ्याद्यास्तिस्रो जगत्य इति। गतः सूक्तविनियोगः। आहवनीये वाद्यादिकारणेनायतनान्निष्क्रम्य शम्यापरासादर्वाचीने देशे दीप्यमाने सति तमग्निमनया पुनरायतने संवपेत्। सूत्रितं च। आहवनीयमवदीप्यमानमर्वाक् शम्यापरासादिदं त एकं पर ऊ त एकमिति संवपेत्। आ. ३-१०॥ इति॥

एतदादिभिर्बृहदुक्थो वाजिनं नाम स्वपुत्रं मृतं वदति। हे मृत पुत्र ते तवेदम् । उपरि ज्योतिषेति वक्ष्यमानत्वादत्रेदं शब्देन ज्युओतिरभिधीयते। इदं ज्योतिरग्न्याख्यमेकमेकोऽंशः। अतस्तमग्निं तव देहगताग्न्यंशेन बाह्यमग्निं सं विशस्व। सङ्गच्छस्व। तथा पर उअ अन्योऽपि ते तवैकं वाय्वाख्योऽंशः। ते तव प्राणवाय्वाख्येनांशेन संविशस्व। शरीराग्निप्राणवाय्वोर्बाह्याग्निवायोश्चैकत्वादम्शत्वमिति भावः। तथा तृतीयेन ज्योतिषादित्याख्येन तेजसा तवात्मना संविशस्व। सूर्यगतात्मचैतन्यदेहगतात्मचैतन्ययोरभेदादंशत्वम् । तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहं सूर्य आत्मा जगतस्तुस्थुषश्चेति श्रुतेरात्मनः सूर्यप्रवेशोयुक्तः। तन्वस्तन्वाः संवेशने तस्मिन्सूर्ये संविश्य चारुरेधि। कल्याणो भव। कीदृशस्त्वम् । प्रियस्तेन सह प्रीयमाणः। कीदृशे तस्मिन्। देवानां परम उत्तमे जनित्रे जनके। देवानां ह्येतत्परमं जनित्रं यत्सूर्य इति हि श्रुतिः॥१॥

हे वाजिन्नेतन्नामक पुत्र ते तव तन्वं शरीरंनयन्ती स्वशरीरं प्रापयन्ती तनूरियं पृथिवी। उभयोरपि पार्थिवत्त्वात्तव शरीरस्य पृथिवी प्राप्तौ सत्यां तस्यास्तव शरीरनयनं युक्तम् । तादृशी पृथिवी वामं वननीयं धनमस्मभ्यं धातु। दधातु। शर्म च सुखं तुभ्यं धातु। दधातु। स त्वमह्रुतोऽनवपतितः सन् महो महतो देवांस्तव कारणभुतान् दिवीव ज्योतिर्द्युलोके वर्तमानं सूर्यं च। इवशब्दश्चार्थे नोपातानामनेकार्थत्वात्। तं च स्वं तव स्वभूतमामिमीयाः। आविश॥२॥

हे पुत्र त्वं पाजिनेनान्नरसेन बलेन वा वाज्यसि। तद्वान्भवसि। कीदृशस्त्वम् । सुवेनीः। सुष्ठु कान्तः। वि गत्यादिषु। तादृशस्त्वं सुवितः सुष्ठु प्रेरितस्त्वं स्तोमं पूर्वं त्वया कृतं स्तोत्रं तदभिमानिदेवमनु गाः। अन्वगाः। अनुगच्छ। तथा सुवितो दिवं गाः। तथा सुवितो धर्मत्वया सम्पादितानि धर्माण्यनुगच्छ। कीदृशानि। प्रथामा मुख्यानि सत्या सत्यफलानि। तथा सुवितो देवानिन्द्रादीन्। तथा सुवितः पत्म पतज्ज्योतिरादित्याख्यमनु गाः॥४॥

पितरश्चनास्मत्पितरोऽप्यङ्गिरस एषां देवानां महिम्नो महत्त्वस्येशिरे। ईश्वरा अभवन्। ते देवा अपि देवत्वं प्राप्ता अङ्गिरसो देवेष्विन्द्रादिषु क्रतुं सङ्कल्पमदधुः। धृतवन्तः। उतापि च यानि तेजांस्यत्विषुर्दीप्यन्ते तानि समविव्यचुः। सङ्गता आसन्। एषां देवानां तनूषु शरीरेषु नि विविशुः। निविशन्ति पितरोऽङ्गिरसः। अतस्त्वमपि तथा कुर्वित्यर्थः॥५॥

मदीयाः पितरः सहोभिर्बलैः स्वियैर्विश्वं सर्वं रजो लोकम् । लिका रजांस्युच्यन्त इति निरुक्तम्। पूर्वा पूर्वाणि धामानि स्थानान्यमितान्यैरमितानि विमानाः परिच्छिन्दन्तः परिचक्रमुः। पर्यक्रामन्। किञ्च तथा कुर्वन्तो विश्वा सर्वाणिभुवना भुतजातानि नि येमीरे। नियमितवन्तः। किं च पुरुध पुरुधा बहुप्रकारं प्रजा अनु ज्योतींष्युदकानि वा प्रासारयन्त। प्रसारितवन्तः। अस्मत्पितरः पूर्वेऽङ्गिरसः स्वसामर्थ्येन सर्वं लोकं व्याप्यं पुरातनानि ग्रहनक्षत्रादीनि परिच्छिद्य सर्वभूतानि नियम्य प्रजा अनूदकानि तेजांसि वा प्रसारितवन्त इत्यर्थः। अतस्त्वमप्येवं कुर्विति भावः॥६॥

सूनव आदित्यस्य पुत्रा देवा अङ्गिरसः। देवानां ह्येतत्परमं जनित्रं यत्सूर्य इति प्रदर्शितत्वादादित्यस्य सूनव इति गम्यते। असुरं बलवन्तं स्वर्विदं सर्वज्ञं स्वर्गस्य लम्भकं वादित्यं तृतीयेन कर्मणा प्रजोत्पत्त्याख्येन। ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः। तै. सं. ६-३-१०-५। इति श्रुतेः प्रजोत्पादनस्य तृतीयकर्मत्वम् । तेनादित्यं द्विधास्थापयन्त। द्विप्रकारमास्थापयन्ति। उदितं चास्तमितं च कुर्वन्ति। उद्ग्राभम् च निग्राभं च ब्रह्म देवा आवीवृधन्। तै. सं १-१-१३-१। इति मन्त्रस्य ब्राह्मणेऽसौ वा आदित्य उद्यन्नुद्ग्राभ एष निम्रोचन्निब्राभः। तै. सं. ५-४-६। इति श्रुतत्वाद्देवानामादित्यस्य द्विस्थापनमुदयास्तमयकरणमिति गम्यते। किञ्च पितरो मदीया अङ्गिरसः स्वां प्रजाम् । उत्पाद्येति शेशः। पित्र्यं सहः पितुरादित्येस्य सम्बन्धिनमपराभिभवक्षमं बलमवरेष्वादधुः। निकृष्टेपु स्वप्रजाभूतेषु मनुष्येषु स्थापितवन्तः। यथा पित्र्यं धनं सम्यक् परिरक्ष्य स्वपुत्रेभ्यः प्रयच्छन्ति तद्वत्पितुरादित्यस्य प्रकाशादिबलं मनुष्येषु न्यदधुरित्यर्थः। किञ्च तंशुं प्रजामाततं विततं कृतवन्त इति शेषः। पुत्रपौत्रादिरूपेणानवच्छिन्नां प्रजामित्यर्थः। अयं ह्यातततन्तुर्यत्प्रजेति ब्राह्मणम्। प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः। तै. आ. ७-११-१। इति च। तन्तुं तन्वन्। ऋ. १०-५३-६। इत्यस्य ब्राह्मणं प्रजा वै तन्तुः। ऐ. ब्रा. ३-३८। इति॥७॥

नावा नोदकोत्तरणसाधनेनेव क्षोद उदकं यथा मनुष्या नवोदकमतितरन्ति यथा वा स्वस्तिभिः क्षेमैर्विश्वा सर्वाणि दुर्गाणि दुःखेन गन्तव्यान्यतितरन्ति तद्वद्बृहदुक्थः स्वां प्रजां वाजिनं मृतं पुत्रं महित्वा स्वमहत्त्वेनावरेष्वग्न्यादिष्वादधात्। कृतवान्। तदा परेषु दिव्येषु सूर्यादिष्वादधात्। एवमृषिर्ब्रूतेस्वयमेव वा स्वात्मानं परोक्षेणाह॥८॥