दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 74

वसूनामिति षडृचं षष्ठम् सूक्तम्। ऋष्याद्याः पूर्ववत्। वसूनां षळित्यनुक्रान्तम्। गतो विनियोगः॥

इयक्षन् धनानि दातुमिच्छन्निन्द्रो वसूनां धनानां लाभाय वा चर्कृषे। अपकृष्यते। धिया वा। धिः कर्म धार्यमानत्वात्। युद्धादिकर्मणा वा निमित्तेनाकृष्यते। यज्ञैर्वा निमित्तभूतैः कृश्यते। कैरिति उच्यते। रोदस्योर्द्यावापृथिव्योः सम्बन्धिभिर्देवैर्मनुष्यैश्चेत्यर्थः। सातौ सङ्ग्रामे जेतव्ये सति येऽर्वन्तो वा गच्छन्तो रयिमन्तो भवन्ति तैरप्याकृष्यते। ये वनुं वा हिंसां वा सुश्रुणं सुप्रसिद्धामत्यन्तदुर्जयविषयाम् सुश्रुतः सुश्रवसः प्रसिद्धाः कुर्वन्ति तैरपीन्द्र आकृष्यत इति॥१॥

ऎषामनुष्ठातॄणामङ्गिरसां हव आह्वानशब्दोऽसुर इन्द्रस्य प्रेरको द्यां दिवं नक्षत। व्याप्नोत्। तत्रत्या इन्द्रसम्बन्धिनो देवाः श्रवस्यतन्नमिच्छता मनसा क्षां पृथिवीं निंसत। प्राप्तवन्तः। यत्र यस्यां पृथिव्यां चाक्षाणाः पणिभिरपहृता गाः पश्यन्तो देवाः सुविताय सुष्टुह् हिताय स्मात्मनोऽभ्युदयाय द्यौर्नादित्य इव वारेभिर्वरणीयैः स्वैस्तेजोभिः कृणवन्त प्रकाशमकुर्वन्। गवां प्रदानायान्धकाअमपनेतुमिति शेशः। अथवा एषां यज्विनामपहृतानां गवां हवोऽसुर इन्द्रस्य प्रेरयिता सन्नक्षत। इन्द्रप्रेरिता अङ्गिरसः श्रवस्यतान्नं कीर्तिं वेच्छता मनसा क्षां भूमिं निंसत। अनुष्थातॄणां गाः प्रदर्शयितुमित्यर्थः। इतरत्समानं॥२॥

इयमेषाममृतानां यष्टव्यानां देवाना गीः स्तुतिः क्रियत इति शेषः। ये देवाः सर्वताता सर्वतातौ यज्ञे कृपणन्त प्रयच्छन्ति याच्यन्ते वा रत्नं रमणीयं धनम् । धियं चास्मदीयां स्तुतिं च यज्ञं साधन्तः साधयन्तस्तेनोऽस्मभ्यं वसव्यं वसुसमूहमसाम्यनल्पमसाधारणं वा धांतु। प्रयच्छन्तु॥३॥

हे इन्द्र ते तवायवो मनुष्या अङ्गिरसस्तत्तदा पनन्त। आ सर्वतः पनन्त। स्तूयन्ते। येऽङ्गिरसो गोमन्तमुर्वं सङ्घं पणिभिरपहृतं प्राप्तं तितृत्सान् हिंसितुमैच्छ्न्। तिदेर्जोसार्त्जसुअ समम्तसुअ ;एटुआडागमः। यद्योगादनिघातः। अभ्यस्तस्वरः। ये चाङ्गिरसः सकृत्स्वम् । या सकृत्सूते सा सकृत्सूः। तां सकृत्प्रजातां पुरुपुत्रां बह्वोषधिवनस्पतिरूपपुत्रां सहस्रधारां बहुलकामानामुत्पादयित्रीं बृहतीं विस्तृतां महीं भूमिम् । यद्वा। पुरुपुत्रां बह्वोषधि वनस्पतिरूपपुत्रां सहस्रधारां बहुकामवर्षित्रीं महीं महतीं पूज्यां वा बृहतीं परिमाणरहितां दिवम् । दुधुक्षन् दुदुहुः। ते पनन्तेति सम्बन्धः सकृद्धद्यौरजायतेत्याद्युक्तम्। ऋ. ६-४८-२२॥४॥

हे शचीवः कर्मवन्तो यजमानाः। व्यत्ययेनैकवचनम्। इन्द्रमवसे रक्षणाय कृणुध्वम्। कुरुध्वम्। कीदृशमिन्द्रम्। अनानतं कदाचिदपि परेषामनवनतं पृतन्यून्पृतना इच्छतः शत्रून्दमयन्तं वशं प्रापयन्तं ऋभुक्षनं महान्तं मघवानं धनवन्तं सुवृक्तिं सुष्तुतिम् । यः पुरुक्शुर्बहुशब्द इन्द्रो नर्यं नरेभ्यो हितम्। असुरविघातित्वात्। तादृशं वज्रं भर्ता बिभर्ति तमिन्द्रमवसे कृणुध्वमिति॥५॥

निष्केवल्ये यद्वावानेत्येषा धाय्या। सूत्रितं च। यद्वावानेति धाय्या पिबा सुतस्य रसिन इति सामप्रगाथः। आ. ५-१५। इति। महाव्रतेऽप्येषा। तथैव पञ्चमारण्यके सुत्रितं च। यद्वावानेति धाया सूददोहाः। ऐ. आ. ५-२-२। इति॥

यद्यदा पुरुतममत्यन्तं प्रवृद्धतमं वृत्रं ववान हन्ति पुराषाट् शत्रुपुराणामभिभवितेन्द्रः तदानीमानन्तरमेव वृत्रहेन्द्रो नामान्युदकान्यप्राः। पूरयति। ब्यत्ययेन मध्यमः। सोऽयमिन्द्रः प्रासहः शत्रूणाम् प्रकर्षेणाभि भविता पतिह् सर्वस्य स्वामी तुविष्मान्। तुवीति बहुनाम तत्सामर्थ्याद्धनं परिगृह्यते। बहुधन इत्यर्थः। ईदृशः सन्नचेति। सर्वैः प्रज्ञातः। स महानिन्द्रो यदीं यदेतत्कर्मोश्मसि वयं कामयामहे तत्करत्। करोत्येव। इदं भवत्विदं भवत्विति यत्कामयामहे तत्तदानीमेव करोत्येव नोदास्त इत्यर्थः। सैतदेव प्रत्यपद्यत यद्वावान पुरुतमं पुराषाळित्यादिकं ब्राह्मणमत्र द्रष्टव्यम्। ऐ. ब्रा. ३-२२॥६॥