दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 103

आशुः शिशान इति त्रयोदशर्चं चतुर्थं सूक्तमिन्द्रपुत्रस्याप्रतिरथनाम्न आर्षम्। त्रयोदश्यनुष्टुप् शिष्टास्त्रिष्टुभः। बृहस्पते परि दीयेत्यस्या बृहस्पतिर्देवता। अमीषां चित्तमित्यस्या अप्वाख्या देवी देवता। शिष्टा ऐन्द्र्यः। त्रयोदशी विकल्पेन मारुती। तथा चानुक्रान्तम्। आशुः सप्तोनैन्द्रोऽप्रतिरथश्चतुर्थी बार्हस्पत्योपान्त्याष्वादेव्यन्त्यानुष्तुम्मारुती वेति। साग्निचित्ये क्रतौ चित्यग्निषु प्रणीयमानेषु दक्षिणतो व्रजता ब्रह्मणैत्सूक्तं जप्यम्। तथा च सूत्रितम्। दक्षिणतश्च व्रजञ्जपत्याशुः शिशान इति सूक्तं समाप्य। आ. १-१२। इति। ब्रह्माप्रतिरथं जपित्वा। आ. ४-८। इति च। युद्धार्थं राज्ञः सन्नहनेऽनेन सूक्तेन राजेक्षितव्यः। सूत्रितं च। अथैनमन्वीक्षेताप्रतिरथशाससौपर्णैः। आ. गृ. ३-१२-१३। इति॥

अयमिन्द्रः आशुः शीघ्रकारी व्यापको वा शिशानो निशितः। शत्रूणां भयजनक इत्यर्थः। क इव। वृषभो न भीमः। बिभेत्यस्मादिति भीमः। तादृशो वृषभ इव। स यथा तीक्ष्णाभ्यां शृङ्गाभ्यां भीमो भवति तद्वत्। अथवा। शिशानस्तीक्ष्णमतिः। व्यत्ययेनात्मनेपदम्। वृषभो न भीमः वृषभो यथा शृङ्गाभ्यां भयजनकः तद्वच्छत्रूणां भयजनकश् घनाघनो घातकः शत्रूणां हन्ता। पचाद्यचि हन्तेर्घश्च। पा. ६-१-१२-७। इति द्विर्वचनमभ्यासस्याडागमो घत्वं च धात्वभ्यासयोः। चर्षणीनाम्। चर्षणयो मनुष्याः। मनुष्याणां द्वेष्याणा क्षोभणः क्षोभयिता। सङ्क्रन्दनः सम्यक्क्रन्दयिता प्राणिनामाकर्षणेन प्रहारेण वा। अनिमिषश्चक्षुर्निमिषरहितः। सर्वदा स्वयज्ञगमनयुद्धादिकार्येष्वनलस इत्यर्थः। एकवीरः। वीरयत्यमित्रानिति वीरः। एकश्चासौ वीरश्च। अथवा एक एव विक्रान्तः। असाहाय्येन कार्यक्षम इत्यर्थः। ईदृशोऽयमिन्द्रः शतं सेनाः साकं सहैकोद्योगेनैवाजयत्। जयति॥१॥

अस्तु नामेन्द्र उक्तविधः तथाप्यस्माकं किमिति चेत् आह। सङ्क्रन्दनेनानिमिषेण चोक्तलक्षणेन जिष्णुना जयशीलेन युत्कारेण। योधनं युत्। य्द्द्धाकारिणा। कर्मण्यण्। दुश्च्यवनेनान्यैरविचाल्येन। च्युङ् प्रुङ् गतौ। छन्दसि गत्यर्थेभ्यः। पा. २-२-१२९। इति युच्। धृष्णुना धर्षकेन ईदृशेनेन्द्रेण तद्युद्धं जयत। शत्रुबलं सहध्वम् । अभिभवत। हे युधो योद्धारो हे नरो नेतारः। विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम्। पा. ८-१-७४। इति पुर्वस्याविद्यमानवत्त्वनिषेधादुत्तरं निहन्यते। पुनः कीदृशेनेन्द्रेणेति। इषुहस्तेन वृष्ना वर्षित्रा च॥२॥

पूर्वमन्त्र इन्द्रेण यजतेत्युक्तं आत्रेन्द्रस्य जयसाधनसमर्थत्वम् दर्शयति। स इन्द्र इषुहस्तैर्भटैर्मरुदादिभिर्वशी वश्यैस्तद्वान्। तथा निषङ्गिभिर्युक्तः। निषङ्गः खड्गः। तद्वद्भिर्वशी। स चेन्द्रो युधो युध्यमानः सन्। इगुपधलक्षनः कः। अथवा युधो युद्धहेतोर्गणेन शत्रुसङ्घेन सह संस्रष्टैकीभवनशीलः। यत एवं विधोऽतः संसृष्टजित्। ये परस्परैकमत्येन युद्धाय संसृष्टा भवन्ति तेषां जेता। तथा सोमपाः सोमस्य पाता। बाहुशर्धी। भर्धो बलम् । बाह्वोर्बलं बाहुबलम्। तद्वान्। मत्वर्थीय इनिः। यद्वा। शृधु प्रसहने। बाहुभ्यां शर्धयत्यभिभवतीति बाहुशर्धी। सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये। पा. ३-२-७८। इति णिनिः। उग्रधन्वोद्यतधन्वा प्रतिहिताभिः शत्रुषु प्रेरिताभिरिषुभिरस्ता मारयिता। यत्रेषून्मुञ्चति तत्र वृथा न भवतीत्यर्थः। ईदृशेनेन्द्रेण जयतेति सम्बन्धः॥३॥

हे बृहस्पते बृहताम् पातः पालयितर्देव रथेन परि दीय। परिगच्छ। दीयतिर्गच्छतिकर्मा। आगत्य च रक्षोहा रक्षसां हन्तामित्राञ्शत्रूनपबाधमानः सर्वतो नाशयन् तथा सेनाः शत्रुसम्बन्धिनीः प्रभञ्जन् प्रकर्षेण नाशयन् प्रमृणः प्रकर्षेण हिंसन्। म्रुण हिंसायाम्। इगुफधलक्षणः कः। केन हिंसन्। युधा युद्धेन। सावेकाच इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। जयन्नेवं सर्वत्र जयं प्रतिपद्यमानः ईदृशस्त्वमुस्माकम् रथानामवितैधि। भव॥४॥

सर्वस्य भूतस्य बलं विजानातीति बलविज्ञायः। यद्वा। बलं ममायमिति सर्वैर्बलत्वेन विज्ञायत इति बलविज्ञायः। सर्वस्य बलभुत इत्यर्थः। स्थविरो महान् प्रवीरः प्रकर्षेण वीरः सहस्वान् पराभिभवसामर्थ्यवान् वाजी वेजनवान् अन्नवान्वा सहमानः शत्रूणामभिभवितोग्र उद्गूर्णबलोऽभिवीरः। अभिगता वीरा वीर्यवन्तोऽनुचरा यस्य स तथोक्तः। अभिसत्वाभिगतसत्वा सहोजाः सहसो बलज्जातः एवं महानुभवस्त्वं हे इन्द्र जैत्रं जयशीलं रथमा इत्ष्ठ। अस्मत्सहायार्थमारोढुमर्हसि। त्वं च गोविदुदकस्य स्तुतेर्वा लब्धा वेदिता वा॥५॥

गोत्रभिदम्। गा उदकानि त्रायन्त इति गोत्रा मेघाः। यद्वा। गौर्भूमिः। तां त्रायन्त इति गोत्राः पर्वताः। तेषां भेत्तारं गोविदमुदकस्य लब्धारं वज्रबाहुं वज्रहस्तम् । प्रहरणार्थेभ्यः। पा. २-२-३६-४। इति परनिपातः। जयन्तं शत्रूनभिभवन्तं जयनशीलमज्म गमनशीलं शत्रुबलमोजसा बलेन जयन्तं यद्वाज्माजिं जयन्तमोजसा बलेन प्रम्रुणन्तं शत्रूनभिभवन्तं ईदृशं महानुभावमिममिन्द्रं हे सजाताः सहोत्पन्ना योद्धारः यूयमनु विरयध्वम्। एनमग्रतः कृत्वानु पश्चाद्वीरयध्वम्। वीरकर्म युद्धं कुरुध्वम्। शूर वीर विक्रान्तौ। वीरशब्दात्तत्करोति तदाचष्ट इति णिच्। हे सखायः परस्परं सखिभूताः यूयमिममिन्द्रं संरभमाणमनु सं रभध्वम्॥६॥

अयमिन्द्रो गोत्राण्यभ्राणि मेघान् सहसा बलेनाभि गाहमानः प्रविशन्नरयो निर्दयो वीरो विक्रान्तः शतमन्युर्बहुयज्ञो बहुक्रोधो वा दुश्च्यवनोऽन्यैरचाल्यः। स्वयं पृतनाषाट् शत्रुसेनानामभिभविता। छन्दसि सह इति ण्विः। सहेः साडः स इति मूर्धन्यादेशः। अयुध्यः सम्प्रहर्तुमशक्यः। युध सम्प्रहारे। छान्दसः क्यप्। ईदृगिन्द्रोऽस्माकं सेना युत्सु सङ्ग्रामेषु प्रावतु। प्रकर्षेण रक्षतु॥७॥

आसामस्मत्सहायार्थमागतानामयमिन्द्रो नेता नायकोऽस्तु। तथा तस्य बृहस्पतिः पुर एतु। एवं दक्षिणा यज्ञः सोमश्च पुर एत्विति प्रत्येकं सम्बन्धः। तथा देवसेनानामभिभञ्जतीनामस्मदमित्रानाभिमुख्येन मर्दयन्तीनां जयन्तीनाम्। छन्दसीति नाम उदात्तत्वं जयन्तीनामित्यत्र बहुलवचनान्न भवति। पा. ६-१-१७८। तासामग्रं मरुतो यन्तु। गच्छन्तु॥८॥

वृष्णो वर्षकस्येन्द्रस्य राज्ञो वरुणस्यादित्यानां मरुतां चोग्र मुद्गूर्णं शर्धो बलमस्माकं भवत्विति शेषः। किञ्च महामनसामुदारमनसां भुवनच्यवानां चावयितॄणां देवानां घोषो जयशबद् उदस्थात्। उत्तिष्ठति। अनूर्ध्वकर्मत्वादात्मनेपदाभावः। पा. १-३-३४॥९॥

हे मघवन्निन्द्र अस्मदीयान्ययुधान्युद्धर्षय। उत्कृष्टम् हर्षय। प्रहरणेषुद्युक्तानि भवन्त्वित्यर्थः। मामकानामस्मदीयानां सत्वनां प्राणिनां सेवकानां मनांसि चोद्धर्षय। हे वृत्रहन्निन्द्र वाजिनामश्वानां वाजिनानि वेगा उद्यन्तु। तथा जयतां रथानां घोषा उद्यन्तु॥१०॥

अस्माकं सम्बन्धिष्टेव समृतेषु परसेनाम् सम्प्राप्तेशु ध्वजेशु ध्वजवत्सु सैनिकेष्विन्द्रो रक्षिता भवतु। तथास्माकं या इषवः सन्ति ता एव जयन्तु शत्रून्। तथास्माकम् । वीरा भटा उत्तर उपरि भवन्तु। हे देवा अस्मा उ अस्मानेवावत रक्षत हवेषु सङ्ग्रामेषु॥११॥

हे अप्वे पापाभिनानिनि देवते अमीषां योद्धॄणां शत्रूणां दित्तं प्रतिलोभयन्ती विमोहयन्त्यङ्गानि तेषामवयवाञ्शरादिकान्ग्रुहान। स्वीकुरु। अभिप्रेहि। अभिगच्छ। तेषां समीपं गत्वा च हृत्सु हृदयेषु शोकैर्निर्दह। नितरां भस्मीकुरु। तेऽमित्रा अस्मच्छत्रवोऽन्धेन तमसा सचन्ताम्। तङ्गच्छन्ताम्॥१२॥

हे नरो नेतारः सङ्ग्रामस्य निर्वोढारो योद्धारः प्रेत। प्रकर्षेन गच्छत। गत्वा च जयत तान्प्रतिभटान्। तिङः परत्वात्तिङ्गतिङ इति निघाताभावः। वो युष्माकमिन्द्रः शर्म सुखं यच्छतु। प्रयच्छतु। वो बाहव उग्रा उद्गूर्ण बलाः सन्तु। भवन्तु। अनाधृष्या अन्यैरनभिभाव्या यथा यूयमसथ भविष्यथ तथोग्राः सन्तु वो बाहवः॥१३॥