दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 91

अष्टमेऽनुवाके नव सूक्तानि। सं जागृवद्भिरिति पञ्चदशर्चं प्रथमं सूक्तं वीतहव्यपुत्रस्यारुणनाम्न आर्षमग्निदैवत्यम्। अन्त्या त्रिष्टुप् शिश्टा जगत्यः। तथा चानुक्रान्तम्। सं जागृवद्भिः पञ्चोनारुणो वैतहव्य आग्नेयमिति प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोर्जागते छन्दसीदं सूक्तम्। सूत्रितं च। सं जागृवद्भिश्चित्र इच्छिशोर्वसुं न चित्रमहसमिति जागतम्। आ. ४-१३। इति॥

हे अग्ने जागृवद्भिर्जागरणशीलैः स्तोतृभिर्जरमाणः स्तूयमानो दमूना दममना दानमना दान्तमना वेळ इळयास्पदे स्थान उत्तरवेद्यामिषयन्नन्नमिच्छन् विश्वस्य सर्वस्य हविषो होता वरेण्यो वरणीयो विभुर्व्याप्तो विभावा दीप्तिमान् सुषखा शोभनसखा भवान् सखीयते सखित्वमिच्छते यजमानाय समिध्यते। सम्यग्दीप्यते॥१॥

दर्शतश्रीर्दर्शनीयविभूतिरतिथिरतिथिभुतः सोऽग्निर्गृहेगृहे यजमानानां गृहेषु वने वने सर्वेषु वनेषु च शिश्रिये। श्रयति। किञ्च जन्यो जनहितः सोऽग्निर्जनजनं सर्वं जनं तक्ववीरिव गच्छन्निव नाति मन्यते। न विसृज्य गच्छतीत्यर्थः। तदेव दर्शयति। विश्यो विड्भ्यो हितः सोऽग्निर्विशो मनुष्यानाक्षेति। किञ्च विशंविशं सर्वा विशः प्रजा अधितिष्ठतीति शेषः॥२॥

हे अग्ने त्वं दक्षैर्बलैः सुदक्षः सुबलोऽसि। भवसि। किञ्च क्रतुना कर्मणा सुक्रतुः शोभनकर्मासि। किञ्च काव्येन मेधाविकर्मणा कविर्मेधाव्यसि। किञ्च विश्ववित्सर्वज्ञोऽसि। किञ्च वसूनां धनानां वसुर्वासयितासि। किञ्च हे अग्ने त्वमेक इदेक एव क्षयसि। निवससि। किञ्च द्यावा च पृथिवी च द्यावाभूमी यानि वसूनि पुष्यतः संवर्धयतः तेषां दिव्यानां पार्थिवानां च धनानामीशिष इत्यर्थः॥३॥

हे अग्ने तवर्त्वियमृतौ भवं घृतवन्तं घृतेन सहितं योनिं निवासस्थानमिळायास्पद उत्तरवेद्यां प्रजानंस्त्वमासदः। आसीदसि। किञ्च ते तव रश्मय उषसामिव यथोषसामेतयः प्रज्ञा प्रकाशलक्षणा आगतयो वा। सूर्यस्येव.......॥४॥

...... यथा वर्षितुर्मेथस्य सम्बन्धिन्यो विद्युत उषसां न यथा चोषसां केतवः प्रज्ञानास्तत्स्थाः प्रकाशाः प्रज्ञायन्ते तद्वदित्यर्थः। तदेत्यत्राह। यद्यदा त्वमोषधीर्व्रीह्याद्या वनान्यरण्यानि चाभिसृष्टः सृष्टो दग्धुं विस्यष्टः सन् स्वयमात्मनास्ये मुखेऽन्नमदनीयं स्थावरलक्षणं परि चिनुषे। परिक्षिपसीत्यर्थः॥५॥

ऋत्वियमृतौ प्राप्तं गर्भं गर्भभूतं तं प्रकृतमग्निमोषधीरोषध्यो दधिरे। धारयन्ति। तमेवाग्निं मातरो धारकत्वेन मातृस्थानीया आपश्च जनयन्त। जनयन्ति। किञ्च वनिनो वनस्पतयश्च समानं गर्भभावेन प्रवेशात्स्वतुल्यं तमित्तमेवाग्निं जनयन्ति। किञ्च तमेवाग्निमन्तर्वतीर्गर्भवत्यो वीरुध ओषधयश्च विश्वहा सर्वदा सुवते। जनयन्ति॥६॥

हे अग्ने यद्यदा त्वं वातोपधूतो वायुना कम्पितो वशान्कान्तान्वनस्पतीननु प्रति तृषु क्षिप्रमिषितः प्रेरितश्च सन्नन्नान्यदनीयानि वनस्पत्यादीनि स्थावराण् वेविषद्व्याप्नुवन्वितिष्ठसे इतस्ततो गच्छसि तदानीं धक्षत काननानि दहतस्ते तवाजराणि जरारहितानि शर्धांसि तेजांसि यथा रथ्यो रथिनस्तद्वत्पृथगा यतन्ते। गच्छन्ति॥७॥

मेधाकारं प्रज्ञायाः कर्तारं विदथस्य यज्ञस्य प्रसाधनं प्रकर्षेण साधकं होतारं देवानामाह्वातारं परिभूतममतिशयेन शत्रूणां परिभवितारं मतिं मन्तारं यं त्वामग्निं वृणीमह इति शेषः। तमित्तमेवाग्निमर्भेऽल्पे हविषि च पुरोडाशादिके हविषि समानमित्सहैवर्त्विज आ वृणते। प्रार्थयन्ते। महे महति सोमात्मके हविष्यपि तमित्तमेवाग्निं वृणते त्वत्त्वत्तोऽन्यमतिरिक्तं देवं न वृणते॥८॥

हे अग्ने होतारं देवानां ह्वातरमग्निं त्वामित्त्वामेव त्वायवस्त्वत्कामा वेधसः कर्मणां कर्तार ऋत्विजोऽत्रास्मिंल्लोके विदथेषु यज्ञेषु वृणते। प्रार्थयन्ते। कदेत्यत्राह। यद्यदा देवयन्तो देवान्यष्टुं स्तोतुं वेच्छन्तो वृक्तबर्हिषश्छिन्नबर्हिषो हविष्मन्तः संस्कृतहविष्का मनवो मनुष्या ऋत्विजस्ते तुभ्यं प्रयांसि हवींषि दधति धारयन्ति। प्रयच्छन्तीत्यर्थः॥९॥

हे अग्ने तव होत्रं होतृकर्म त्वया विना तस्याभावात्। किञ्च तवैवर्त्वियमैतौ भवं प्राप्तानुष्ठानकालं पोत्रं पोतृकर्म त्वया विना तस्याप्यभावात्। किञ्च तवैव नेष्ट्रं नेष्टृकर्म। किञ्चर्तायत ऋतं यज्ञं कर्तुमिच्छतो यजमानस्य त्वमेवाग्निन्नान्यः कश्चित्। किञ्च तवैव प्रशास्त्रं प्रशास्तृकर्म। किञ्च हे अग्ने त्वमेवाध्वरीयसि। अध्वरं यज्ञं कर्तुमिच्छसि। तव हेतुत्वात्त्वत्कर्तृत्वम् । किञ्च त्वमेव ब्रह्मासि त्वया विना तस्याभावात्। किञ्च नोऽस्माकं दमे गृहे गृहपतिर्यजमानोऽसि त्वया विनास्माकं यजमानत्वाभावात्॥१०॥

हे अग्ने अमृताय मरणधर्मवर्जिताय तुभ्यं यो मर्त्यो मनुष्यः समिधा समिधम् । द्वितीयायाः सुपां लुलुगित्याकारः। दाशत् ददति प्रयच्छति उतवापि वा हविष्कृति। हविषां कृत् करणं यस्मिन् स हविष्कृत्। तस्मिन्यज्ञे हवींषि ददातीति शेशः। तस्य मनुष्यस्य होता देवानामाह्वाता भवसि। किञ्च त्वं दूत्यं देवान्प्रति दूतकर्म कर्तुं यासि। गच्छसि। किञ्च त्वं ब्रह्मा भूत्वास्मिन्कर्मणि युष्मभ्यमिमानि हवींषि यजमानेन प्रहितानीत्युप बृषे। उपक्रम्य ब्रवीषि। किञ्च त्वं यजसि। यजमानो भूत्वा देवेभ्यो हवींषि ददासि। किञ्च त्वं तथा पूर्वोक्तप्रकारेणाध्वरीयसि। अध्वर्युदिवाचरसि। अथवान्यं यज्ञं कर्तुमिच्छसि॥११॥

जातवेदसे जातप्रज्ञाय वसवे वासयित्रेऽस्मा अग्नये मतयः पूजयित्र्य इमा वाचो वसूयवोऽस्मदर्थं धनकामाः सत्योऽस्मदस्मत्तो निर्गत्या समग्मत। आभिमुख्येन सङ्गच्छन्ते। तमिममग्निं प्रीणयन्त्वित्यर्थः। काः पुनस्ताः। सुष्टुतयः शोभनस्तुतिरूपा ऋच ऋगात्मिका गिरो वाचः। तथा यासु वृद्धासु चित् स्वत एव वृद्धास्वपि वर्धनः पुनरपि वर्धयिता सन्नग्निश्चाकनत् स्तोतॄन्कामयते। इमा मतय इत्यन्वयः॥१२॥

प्रत्नाय पुराणायोशते सोत्रं कामयमानायास्मा अग्नये नवीयसीं नवतरामन्यैरकृतपूर्वां सुष्टुतिं शोभनस्तुतिं वोचेयम्। अहं वक्ष्यामि। सोऽग्निरस्मदीयां स्तुतिं शृणोतु। किञ्चाहमस्याग्नेर्हृदि हृदये तत्राप्यन्तरा मध्ये निस्पृशे संस्पर्शनाय। गुणैरनुरञ्जनायेत्यर्थः। भूयाः। भूयासम्। व्यत्ययेन मध्यमः। अग्नेर्हृदिस्पृगहं स्यामित्यर्थः। अथवा मम सुष्तुतेरनु प्रवेष्टा भवेति योज्यम्। समानमन्यत्। तत्र दृष्टान्तः। पत्ये पत्युर्हृदयस्य मध्ये सुवासाः शोभनवस्त्रादिना मण्डिता जायोशती कामयमाना यथेष्टतमा भवति तद्वदित्यर्थः॥१४॥

यस्मिन्नग्नावुक्षण उक्षाणः। वा षपूर्वस्य निगम इति दीर्घविकल्पः। सेचनसमर्था अश्वासोऽश्वा ऋषभासो वृषभाश्च वशाः स्वभाववन्ध्याश्च मेशाश्चावसृष्टासो देवतार्थमवसृष्टाः परित्यक्ताः सन्तोऽश्वमेध आहुता आभिमुख्येन हुता भवन्ति कीलालपे सौत्रामण्यां सुरां पिबते। कीलालमित्युदकनामसु पाठात्। उदकं पिबते सोमपृष्थाय सोमयुक्तः पृष्ठ उपरिभागो यस्य तस्मै सोमपृष्ठाय वेधसे विधात्रे तस्मा अग्नये हृदा हृदयेन चारुं कल्याणीं मतिं स्तुतिं जनये। जनयामि। उत्पादयामि॥१५॥

हे अग्ने ते तवास्ये मुखे हविः पुरोडाशादि हविरस्माभिरहावि। सततं प्रक्षिप्यते। तत्र दृष्टान्तौ। घृतमाज्यं स्रुचीव यथा स्रुचि। चम्वीव सोमः यथा चमसे सोमः। तद्वदित्यर्थः। तथा त्वं वाजसनिमन्नस्य दातारं सुवीरं शोभनपुत्रोपेतं प्रशस्तं सुवर्णादिकं यशसं यशस्विनं कीर्तमन्तं बृहन्तमपरिमितं महान्तं वा रयिं रमणीयं धनमस्मे अस्मभ्यं धेहि। देहि॥१६॥