दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 89

हे स्तोतः त्वं नृतमं नेतृतममिन्द्रं स्तव। स्तुहि। यस्येन्द्रस्य मह्ना महत्त्वम्। विभक्तिव्यत्ययः। रोचना परेषां तेजांसि विबबाधे विबाधते। अभिभवतीत्यर्थः। वि ज्मः पृथिव्याश्चान्तान्पर्यन्तानभिभवति। यश्चेन्द्रश्चर्षणीर्धृन्मनुष्याणां धर्ता सिन्धुभ्यः समुद्रेभ्योऽपि महित्वा महत्त्वेन प्र रिरिचानः प्रवर्धमानश्च सन् वरोभिस्तमसाम् वरकैस्तेजोभिरा पप्रौ द्यावापृथिव्यावापूरयति॥१॥

सूर्यः सुवीर्यः स प्रसिद्ध इन्द्र उरु बहूनि वरांसि तेजांसि पर्या ववृत्यात्। पर्यावर्तयति। तत्र दृष्टान्तः। रथ्येव यथा सारथी रथसम्बन्धीनि चक्रा चक्राण्यावर्तयति तद्वदित्यर्थः। किञ्च सोऽयमतिष्थन्तं शीघ्रं गच्छन्तमपस्यं न कर्मण्यमिव सर्गम्। सृज्यत इति सर्गोऽश्वः। कृष्णानि तमांसि त्विष्या दीप्त्या जघान। हन्ति॥२॥

हे स्तोतः त्वं समानं मया सहानपावृदपगतिरहितं क्ष्मया दिवो दिवः पृथिव्याश्चासममत्यनत्मतिरिक्तम्। महदित्यर्थः। नव्यं नवतरमन्यैरकृतपुर्वं ब्रह्मस्तोत्रमस्मा इन्द्रायार्च। उच्चारय। य इन्द्रो जनिमानि यज्ञे यज्ञे जातानि पृष्थेव पृष्ठसंज्ञकानि स्तोत्राणीवार्योऽरीञ्शत्रून्वि चिकाय विचिनोति सखायं च नेषे निच्छति॥३॥

इन्द्रायेन्द्रार्थमनिशितसर्गा अतनूकृतविसर्गा उपर्युपरि वर्तमाना या गिरः स्तुतयस्ताभिर्गीर्भिः सगरस्यान्तरिक्षस्य। सगरं समुद्र इत्यन्तरिक्षनामसु पाठात्। बुध्न्यात्प्रदेशादप उदकानि प्रेरयम्। प्रेरयानि। य इन्द्रः शचीभिः कर्मभिः पृथिवीमुतापि च द्यां दिवं चक्रिया रथचक्राण्यक्षेणेव यथा रथाक्षेण तद्वद्विष्टक् सर्वशस्तस्तम्भ अस्तभ्नात्॥४॥

आपान्तमन्युरापातितमन्युस्तृपलप्रभर्मा ग्रावादिभिः क्षिप्रप्रहारी धुन्निशत्रूणाम् कम्पयिता शिमीवान् कर्मवाञ्शरुमानायुधवानृजीष्यृजीषवान् सोमो विश्वानि सर्वाण्यतसातसमयानि वनान्यरण्यानि वर्धयतीति शेषः। प्रतिमानानि प्रतिमानभूतानि। समानानि द्रव्याणीत्यर्थः। इन्द्रमर्वाग्न देभुः। दभ्नोतिरत्राकर्षणकर्मा। तुलया मीयमानान्यात्माभिमुखतया नाकर्षयन्ति। लघूनि भवन्तीत्यर्थः। अन्यत्र प्रतिनिधीयमानानि पुरूणि तान्यात्माभिमुखमाकर्षन्ति नैवमिन्द्रं कुर्वन्तीति। सर्वेभ्यो महानिन्द्र इत्यर्थः। त्रयः पादाः स्ॐयास्तुरीयस्त्वैन्द्रः। तथा च यास्कः। अपातितमन्युस्तृप्रप्रहारी क्षिप्रप्रहारी सोमो वेन्द्रो वा धुनिर्धूनोतेः शिमीति कर्मनाम शमयतेर्वा शक्नोतेर्वर्जीषी सोमो यत्सोमस्य पूयमानस्यातिरिच्यते तदृजीषमपार्जितं भवति तेनर्जीषी सोमोऽधाप्यैन्द्रो निगमो भवत्यृजीषी वज्रीति। सोमः सर्वाण्यतसानि वनानि नार्वागिन्द्रं प्रतिमानानि दभ्नुवन्ति यैरेनं प्रतिमिमते नैनं तानि दभ्नुवन्ति। नि. ५-१२। इति॥५॥

द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ यस्येन्द्रस्य प्रतिमानभूते न भवतः। न धन्व। उदकमपि प्रतिमानभूतं न भवति। नान्तरिक्षम्। अन्तरिक्षमपि प्रतिमानभूतं न भवति। नाद्रयः। पर्वताश्च प्रतिमानभूता न भवन्ति। तस्येन्द्रस्य सोमोऽक्षाः। क्शरति। किञ्च यद्यदास्येन्द्रस्य मन्युः क्रोधोऽधिनीयमानः शत्रूणामुपरि प्राप्यमाणो भवति तदानीमयमिन्द्रो वीळु दृढं शृणाति। हिनस्ति। स्थिराणि रुजति। भिनत्ति च॥६॥

इन्द्रो वृत्रमसुरं जघान। हतवान्। अपि च स्वधितिः परशुर्वनेव वनानीव पुरः शत्रुनगरी रुरोज। रुजति। भिनत्ति। शत्रुनगरीर्भित्त्वा च सिन्धून्नदीररदत्। वृष्ट्युदकेनालिखत्। नेति सप्म्रत्यर्थे। किञ्च गिरिं मेघं नवं न नवमिव कुम्भं कलशं बिभेदेत्। भिनत्त्येव। किञ्चेन्द्रः स्वयुग्भिः स्वयं युज्यमानैर्मरुद्भिर्गा उदकान्याकृणुत। अस्मदभिमुखं करोति॥७॥

इन्द्र धीरः प्राज्ञस्त्वं ह त्वं खलु त्यत्तदृणयाः स्तोतृविषयाणामृणानां प्रापयितासि। किञ्च त्वमसिर्न शस्त्रमिव पर्व पशूनां पर्वाणि वृजिना वृजिनानि स्तोतॄणामुपद्रवाणि शृणासि। हंसि। किञ्च मित्रस्य वरुणस्य मित्रावरुणयोर्धाम धारकं कर्म युजं न युक्तमिव मित्रं येऽज्ञा नृशंसा जनाः प्र मिनन्ति प्रकर्षॆण हिंसन्ति तानपि शृणासीत्यर्थः॥८॥

ये दुरेवा दुष्टगमना जना मित्रं देवं प्र मिनन्ति प्रहिंसन्ति अर्यमणं च देवं प्र मिनन्ति सङ्गिरह् समीचीनस्तुतिमतो मरुतश्च प्र मिनन्ति वरुनं च देवं प्र मिनन्ति ते ष्वमित्रेषु शत्रुषु। तानुद्दिश्येत्यर्थः। हे वृषन् कामानां वर्षकेन्द्र त्वं तुम्रं गमनशीलं वृषाणं कामानां वर्षकमरुषमारोचमानं वधं वज्रम्। वधो वज्र इति वज्रनामसु पाठात्। नि शिशीहि। तीक्श्णीकुरु॥९॥

दिवो द्युलोकस्येन्द्र ईशे। ईष्टे। पृथिव्या भूमेरपीन्द्र ईशे। ईश्वरो भवति। अपामुदकानामपीन्द्र ईश्वरो भवति। पर्वतानां मेघानामपीन्द्र ईश्वरो भवति। वृधां वृद्धानामपीन्द्र एवेश्वरः। मेधिराणां प्राज्ञानमपीन्द्र एवेश्वरो भवति। किञ्चेन्द्रः क्षेमे लब्धस्य धनस्य परिपालने हव्यो ह्वातव्यो योगेऽलब्धस्य धनस्य लाभेऽपीन्द्र एव ह्वातव्यो भवति॥१०॥

इन्द्रोऽक्तुभ्यो रात्रिभ्यः प्र वृधः। प्रवृद्धः। अहभ्यो दिवसेभ्योऽपि प्रवृधः। अधिकः। अन्तरिक्षादपि प्रवृद्धः। समुद्रस्याब्धेर्धासेर्धारकात्स्थानादपि प्रवृद्धः वातस्य वायोः प्रथसः प्रथिम्नोऽपि प्रवृद्धः। ज्मः पृथिव्या अन्तात्पर्यं तादपि प्रवृद्धः। सिन्धुभ्यो नदीभ्यश्च प्र रिरिचे। अतिरिच्यते। महान्भवतीत्यर्थः क्षितिभ्यो मनुष्येभ्योऽपि प्र रिरिचे॥११॥

हे इन्द्र ते तवसिन्वा भेदनरहितं हेतिर्वज्राख्यमायुधं शोशुचत्या ज्वलन्त्या उषसो न यथोषसः केतुः पताकस्थानीयो रश्मिस्तद्वच्छत्रुषु प्रवर्तताम्। किञ्च तपिष्थेनातिशयेन शत्रूणां तापयित्र्या हेषसा शब्दकारिण्या हेत्याद्रोघमित्रान् द्रुग्धानि मित्राणि येषां ते द्रोघमित्राः। ताञ्शत्रून्विध्य ताडय तत्र। दृष्टान्तः। दिव आ सृजानः सृज्यमानोऽश्मेव। यथाशनिर्वृक्षान्विध्यति तद्वदित्यर्थः॥१२॥

जायमानं प्रादुर्भवन्तमिन्द्रं मासाश्चैत्रादयोऽन्वजिहत। अनुगच्छन्ति। अहेति पूरणः। वनान्यरण्यान्यपीन्द्रमन्वजिहत। इदिति पूरणः। ओषधीरोषध्योऽपीन्द्रमनुगच्छान्ति। पर्वतासः पर्वता अपीन्द्रमनुगच्छन्ति। वावशाने कामयमाने रोदसी द्यावापृथिव्यावपीन्द्रमनुगच्छतः। आप उदकान्यपीन्द्रमनुगच्छन्ति। मासाद्यधिष्ठातृदेवताः प्रादुर्भवन्तमिन्द्रमनुगच्छन्तीत्यर्थः॥१३॥

हे इन्द्र ते तव सा हेतिरिषुर्वा चेत्या चेतयितव्या शत्रुषु क्शेप्तव्या कर्हि स्वित् कदा वासत्। भविष्यति। यद्यदा हेत्या त्वमघस्य। द्वितीयार्थे षष्ठी। अहतमेषद्युद्धार्थमागच्छद्रक्षो भिनदः अभिनत्। यद्यदा च शक्त्या मित्रक्रवो मित्राणां क्रूरस्य कर्मणः कर्तारो जनाः पृथिव्याः सम्बन्धिनि शसने विशसनस्थाने गावो न पशव इवपृगापर्चनाहताः सन्तोऽमुयानया पृथिव्या सङ्गता युद्धे शयन्ते शेरते॥१४॥

हे इन्द्र शत्रूयन्तो मह्यत्यन्तं व्राधन्तोऽस्मान्बाधमानाः ओगणासः सङ्घीभूता ये शत्रवो नोऽस्मानभि ततस्ते निक्शिपन्ति तेऽमित्राः शत्रवोऽन्धेन तमसा महातान्धकारेण सचन्ताम्। सङ्गच्छन्ताम्। किञ्च तानमित्रान् सुज्योतिषो दिवसा अक्तवो रात्रयश्चाभि ष्युः। अभिभवन्तु॥१५॥

हे इन्द्र त्वा त्वां जनानां सम्बन्धीनि पुरूणि बहूनि सवना सवनानि ब्रह्मानि स्तोत्राणि च मन्दन्। स्तुवन्ति मोदयन्ति व गृणतां स्तुवतामृषीणामिमां सहूतिं स्तुतिं त्वमाघोषन् महती शब्दवती चेयं स्तुतिरिति वदन्नर्चतः स्तुवतोऽन्यान्विश्वान्सर्वानपि तिरस्तिरस्कृत्यावसा रक्षणेन सहार्वाङ्स्मदभिमुखं याहि। गच्छ॥१६॥

हे इन्द्र ते तवैव भुञ्जतीनां रक्षन्तीः प्रिया वयं विश्वामित्रपुत्रा रेनवो विद्याम। लभेमहि। उतापि च हे इन्द्र ते तव नवानां नूतनाः सुमतीनामनुग्रहबुद्धीर्वस्तोरहन्यवसा रक्षणार्थं गृणन्तो नूनं त्वां स्तुवन्त एव विश्वामित्रा विश्वामित्रपुत्रा वयं विद्याम। लभेम॥१७॥

अस्मिन्भरे सङ्ग्रामे शुनं व्रुद्धं मघवानं धनवन्तं शृण्वन्तमस्मदीयस्याह्वानस्य श्रोतारमुग्रमुद्गूर्णं समत्सु सङ्ग्रामेषु वृत्राणि शत्रून्घ्नन्तं मारयन्तं धनानां शत्रुधनानां सञ्जितं सम्यगेव जेतारमिन्द्रं वाजसातावन्नस्य लाभायोतये रक्षणाय च हुवेम। अह्वयेम॥१९॥