दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 146

अरण्यानीति षडृचमष्टादशम् सूक्तमिरंमदपुत्रस्य देवमुनेरार्षम्। महदरण्यमरण्यानी। तद्देवताकम्। अनुष्तुभम्। तथा चानुक्रान्तम्। अरण्यान्यैरम्मदोदेवमुनिररण्यानीं तुष्टावेति। गतो विनियोगः॥

हे अरण्यानि। अरण्यस्य पालयित्री काचिदधिदेवतारन्यानीति नैरुक्ताः। वैयाकरणास्तु हिमारण्ययोर्महत्त्वे। पा. ४-१-४९-१। इत्यरण्यस्य महत्त्वे ङीषं स्मरन्ति। अरण्याधिदेवते अरण्यानि कान्ताराणि प्रति यासौ त्वं प्रेव नश्यसि। इवः सम्प्रत्यर्थे। नशतिः प्राप्तिकर्मा। अत्र व्यत्ययेन श्यन्। सम्प्रति रक्षनाय प्राप्नोषि। यद्वा। निर्जने देशे वर्तमानत्वान्नष्टेव प्रतीयसे। सा त्वं कथा कथं ग्रामं न पृच्छसि। निर्जनेऽरण्ये कथं रमसे। नूनं त्वा त्वां भीर्भयं न विन्दति। न लभते किम्। वितर्के प्लुतः। इवः सम्प्रत्यर्थे परिभयार्थे वा। अत्र निरुक्तम्। अरण्यान्यरण्यस्य पत्न्यरण्यमपार्णं भवति ग्रामादरमणं भवतिति वा। अरण्यानीत्येनामामन्त्रयते। यासावरण्यानि वनानि पराचीव नश्यसि कथं ग्रामं न पृच्छसि न त्वा भीर्विन्दतीवेतीवः परिभयार्थे वा। नि. ९-३०। इति॥१॥

विषारवाय। वृषा सेचनसमर्थो रवः शब्दो यस्य सूक्ष्मजन्तुविशेषस्य झिल्याख्यस्य स तथोक्तः। कटुकशब्दवानित्यर्थः। तस्मै वृषारवाख्याय वदते चीची शब्दं कुर्वते चिच्चिकश्चिचीशब्दं कुर्वन्नन्यो जन्तुर्यद्यदोपावति वृषारवाय स्वशब्दस्य प्रत्युत्तरतूपेण चीचीशब्दकरेणोपगच्छति। उपेत्य पालयति वा। तत्र दृष्टान्तः। आघाटिभिरिव। अघाटयो घाटलिकाः काण्डवीणाः। ताभिर्धावयन्निषादादिसप्तस्वराणि शोधयन्गायक इव। तदारण्यानिः सारण्यानी महीयते। पूज्यते। इन्द्रवरुणेत्यादिना ङेष्। पा. ४-१-४९। तत्सन्नियोगेनानुगागमः। छान्दसो ह्रस्वः। अत एव हल्ङ्यादिसुलोपाभावः॥२॥

उतापि च गाव इव गवयाद्या मृगा अस्यामरण्यान्यामदन्ति। तृणादिकं भक्षयन्ति। उतापि च लतागुल्मादिकं वेश्मेव गृहमिव दृश्यते। उतो अपि चारण्यानिरियमरण्यानी सायं सायंकाले। इवः सम्प्रत्यर्थे। सम्प्रति शकटीः शकटान् दार्वाद्याहरणायागतान्सर्जयति। विसर्जयति। यद्वा। शकटीः सर्जतीव दृश्यते। अहनि महदरण्यं शकटीभिः प्राप्य सर्वे जना अरण्ये क्षतं काष्ठादिकं शकटीष्वध्यारोप्य सायंकाले तस्मान्निर्गच्छन्ति। तदभिप्रायेणेदं वचनम्॥३॥

अङ्ग हे अरण्यानि एष त्वदधिष्ठिते महारण्ये सम्प्रति वर्तमानो गामा ह्वयति। एष चान्यो दारु काष्ठमपावधीत्। अपहन्ति। तथा सायं सायंकाले रात्रावरण्यान्यां महारण्ये निवसन्मनुष्यो नानाविधं पक्षिमृगादिकं शब्दं शृण्वन् अक्रुक्षत् कश्चित्तस्करादिराक्रोशतीति भीतः सन्मन्यते। बुध्यते॥४॥

न वै न खल्वरण्यानिररण्यानी हन्ति। तत्र निवसन्तं हिनस्ति। यद्यन्यो व्याघ्रचौरादिर्नाभिगच्छति। तर्हि स्वादो रसवत आम्रादेः फलस्य। द्वितीयार्थे षष्ठी। फलं जग्ध्वाय भक्षयित्वा तत्र निवसन्पुरुषो यथाकामं यथेच्छं नि पद्यते। निगच्छति। वर्तते। क्त्वाप्रत्ययेऽदो जग्धिर्ल्यप्ति किति। पा. २-४-३६। इति जग्ध्यादेशः। क्तो यत्। पा. ७-१-४७। इति। यक्॥५॥

आञ्जनगन्धिम्। अञ्जनस्येदमाञ्जनं कस्तूर्यादि। तस्य गन्ध इव गन्धो यस्यास्तादृशी। उपमानाच्च। पा. ५-४-१२७। इति गन्धस्येदन्तादेशः। अत एव सुरभिं सौरभ्य्पोएतां बह्वन्नां बहुभिरन्नैरदनीयैः फलमूलादिभिरुपेतामकृषीवलाम्। क्रुषिरेषामस्तीति क्रुषीवलाः कर्षकाः। रजः क्रुषीत्यादिना। पा. ५-२-११२। वलच्। वले। पा. ६-३-११८। इति दिर्घः। तैर्वियुक्तां तादृशीं मृगाणां मातरं जनयित्रीमरण्यानिमरण्यानीमहं प्राशंसिषम्। उक्तेन प्रकारेण स्तुतवानस्मि॥६॥