दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 64

कथेति सप्तदशर्चं चतुर्थं सूक्तं प्लातस्य गयस्यार्षम् वैश्वदेवम् । याम् मे धियमित्येषा द्वादशी षोडशीसप्तदश्यौ च त्रिष्टुभः शेषा जगत्यः। तथा चानुक्रान्तम्। कथा यां मे त्रिष्टुबिति। गतो विनियोगः॥

ऋषिर्बहुधात्मानं वितर्कयति। यामनि। यान्ति गच्छन्त्यत्रेति यामा यज्ञः। तस्मिञ्शृण्वतामस्माभिरुक्तानि स्तोत्राणि देवानां मध्ये कतमस्य देवस्य सुमन्तु सुष्थु मननीयं स्तोतव्यं नाम कथा कथं मनामहे। उच्चारयामः। अस्मान्को वा मृळाति। मृळतिरुपदयाकर्मेति यास्कः। नि. १०-१५। कृपां करोति। कतमो वा सोऽस्माकं मयः सुखं करत्। करोति। कतमो वोती। चतुर्थ्याः पूर्वसवर्णदीर्घः। ऊत्या अस्माकं रक्षणायाभ्या ववर्तति। अभ्यागच्छतीत्यर्थः॥१॥

हृत्सु हृदयेशु धितयो निधातव्या निहिताः क्रतवः प्रज्ञाः क्रतूयन्ति। अग्निहोत्रादिकर्म कर्त्रुमिच्छन्ति। तदेवाह। वेनाः कान्ताः प्रज्ञा वेनन्ति। देवान्कामयन्ते। वेनो वेनतेः शान्तिकर्मण इति यास्कः। नि. १०-३८। तथा दिशोऽस्माभिर्निदिश्यमानाः प्रेर्यमाणाः कामा आ पतयन्ति। देवान्फलावाप्तय आगच्छन्ति। यत एभ्यो देवेभ्योऽन्यो देव एषां कामानां मर्डिता सुखयिता न विद्यते। किं बहुना। देवेष्वधि। अधिशब्दः सप्तम्यर्थद्योतकः। इन्द्रादिषु देवेषु मे मदीयाः कामा अयंसत। नियम्यन्ते। यच्छतेः कर्मणि लुङि रूपम्॥२॥

ऋषिः स्वात्मानं सम्बोध्याह। नराशंसम्। उभे वनस्पत्यादिषु युगपदित्युभयपदप्रकृतिस्वरत्वम्। संहितायां विप्रकर्षश्छान्दसः। नरैः शंसनीयमेतन्नामानं पूषणं स्तोतॄणाम् धनदानेन पॊशकमेतन्नामानं तथागोह्यमगूहितमन्यैर्गन्तुमशक्यं देवेद्धं वामदेवादिभिरृषिभिर्दीपितमग्निं च गिरा स्तुत्याभ्यर्चसे। अभिष्टुहि। तथा सुर्यमासा चन्द्रमसा। मा इति चन्द्रमसो विशेशनम् । माति पक्शमिति माश्चन्द्रमाः। तौ सूर्याचन्द्रमसौ दिवि द्युलोके स्थितं यमम् च त्रितं त्रिषुलोकेषु ततं स्वमहिम्ना विस्तृतं त्रिस्थानं वा तमिन्द्रं वातं वायुमुशसमुषः कालमक्तुम् रात्रिमश्विनाश्विनौ चैतान्देवांस्तत्तल्लिङ्गैः स्तोत्रैरभिष्टुहि॥३॥

कविः कान्तप्रज्ञोऽग्निः कथा कथं केन प्रकारेण तुवीरवान्बहुस्तॊत्रयुक्तो भवति। मत्वर्थीयप्रत्ययावृत्तिः। यद्वा। तुविशब्दस्य रो मत्वर्थीयः। बाहुल्य युक्तदेवैः सहितो भवति। कया वा गिरा स्तुत्या बहुमान्भवति। बृहस्पतिरेतन्नामको देवः सुवृक्तिभिः शोभनाभिः स्तुतिभिस्तथा वावृधते। तथैकपात्। एकोऽसहाय एव पतति गच्छतीत्येकपात् तादृशो दिवो धारयिताज एतन्नामको देवश्च सुहवेभिः शोभनह्वानैरृक्वभिर्मन्त्रवद्भिः स्तोत्रैर्वावृधते। एते त्रयो देवा वर्धन्ते। त्रित्वापेक्षया बहुवचनम् । वृधु वृद्धौ। व्यत्ययेन शपः श्लुः। अहिर्बुध्न्यश्चैतन्नामको देवश्च हवीमन्याह्वानेऽस्माञ्छृणोतु॥४॥

हे अदिते पृथिवि दक्षस्य सूर्यस्य जन्मनि तस्मिन्ञ्जाते व्रते तस्य यज्ञकर्मणि राजाना राजन्तौ मित्रावरुणौ विवासि। वाशब्द उपमार्थः। यथा त्वं वेदिभूता सति तौ पर्यचरः एवमिदानीमप्यस्मद्यज्ञे कुर्विति पृथिवीमाशास्ते। सोऽर्यमारीणां तमसाम् यन्ता नियतां सूर्यो विषुरूपेशु नानारूपेषु जन्मसु कर्मस्वन्वहमुद्यन् सप्त होता। सप्त रश्मयो यस्मिन्रसाञ्जुह्वति प्रक्शिपन्ति स एतादृशो भवति। अतूर्तपन्थाः। अतूर्तस्त्वरारहितः पन्था यस्य सः। नियतगतित्वात् त्वरमाणो ह्यनियतगतिर्भवति। पुरुरथः। रथो रंहतेः। प्रत्यहं भुक्तिभेदाद्बहुरंहणो भवति। यद्वा। हे अदिते प्रातस्तनि सन्ध्ये दक्षस्यादित्यस्य जन्मन्युदयाख्ये जन्मनि कर्मणि। य्द्यत्यादित्य इत्यर्थः। वा शब्दः श्रुतिसामर्थ्याद्दक्षस्य वा जन्मनि त्वत्तस्तव वा जन्मनि दक्षादिति। राजाना दीप्यमानौ मित्रावरुना। अहर्वृ मित्रो रात्रिर्वरुणः। ऐ. ब्रा. ४-१०। इति श्रुतेरहोरात्रौ मित्रावरुनावुच्येते। तौ विवाससि। परिचरसि। कथम्। तदनुप्रवेशेन। अर्धं हि सन्ध्याया रात्रिमनुप्रविशत्यर्धमहरिति। उत्तरार्धः पूर्ववत्। सप्तहोता। ह्वयतेरर्चतिकर्मन इदं रूदम् । सप्तर्षयो भरद्वाजादयो होतारः स्तोतारः सन्तीति। अथवा सप्तहोता। मल्लिम्लुचांहसस्पतिसहिताः सप्तर्तवो यस्य होतारो भवन्ति तादृशः। अत्र निरुक्तम्। दक्शस्य वादिते जन्मनि कर्मणि व्रते राजानौ। नि. ११-२३। इत्यादि॥५॥

हवन श्रुत आह्वानं शृण्वन्तो वाजिनो बलवन्तो मितद्रवोः मितमार्गा अध्वानं परिच्छिन्दन्तो विश्वे सर्वे प्रसिद्धा अर्वन्तोऽश्वा इन्द्रादीनां वाहनभुता हर्यादयो नोऽस्माकं हवमाह्वानं शृण्वन्तु। कीदृशाः। मेधसाताविव। मेधाः स्तुतयः सायन्ते सम्भज्यन्तेऽत्रेति मेधसातिर्यज्ञः। तस्मिन्निव त्वनात्मनैव सहस्रसाः सहस्रसङ्ख्याकधनस्य दातारः। ते शृण्वन्तु येऽश्वाः समिथेषु। सङ्ग्रामनामैतत्। सम्प्राप्त्यते योद्धृभिरत्रेति। तेषु सङ्ग्रामेशु महो महद्धनं जभ्रिरे। शत्रुभ्य आहरन्ति। हृग्रहोर्भः॥६॥

हे स्तोतारः वो यूयं वायुं रथयुजं रथस्य योक्तारं पुरन्धिं बहुकर्माणमिन्द्रं पूशणमेतन्नामानं च स्तोमैस्त्रिवृत्पञ्चदशादिलक्शणैः सख्याय सखि कर्मणे प्र कृणुध्वम्। प्रकुरुध्वम्। यथा तेऽस्माकं धनादिप्रदानेन सखायो भवन्ति तथा कुरुत। हि यस्मात्सचितो ज्ञानयुक्तास्ते देवाः सचेतसः परस्परं समानबुद्धयः सन्तः सवितुः सर्वप्रेरकस्य देवस्यादित्यस्य सवीमनि प्रसवेऽह्नि क्रतुं यज्ञं सचन्ते सेवन्ते तस्मात्प्रकुरुध्वम्॥८॥

त्रिः सप्तैकविंशतिसङ्ख्याकाः सस्राः सरन्तिर्नद्यो नदीः। सरस्वती सरयुः सिन्धुरिति त्रयाणां गणानां प्रधानभुताः। तदाद्या नदीर्महीर्महान्त्य पस्तासामुदकानि सोमाभिषवार्थं वनस्पतीन्दारुमायांश्च मसादीन्पर्वतान्सोमाभिषवार्थं ग्राव्णोऽग्निं होमनिष्पादकं कृशानुं सोमपालमेतन्नामानं गन्धर्वमस्तॄनिषूणां क्षेप्तॄंस्तदनुचरान्गन्धर्वानुतये सोमरक्शणाय तिश्यम् नक्षत्रं च रुद्रियं रुद्रस्तोमार्हम् रुद्रं हविभागिनं रुद्रमेतन्नामानं यद्वा परिशिष्टस्वामिनम् रुद्रं च एतान्सर्वान्सधस्थे। सह तिष्थन्त्यत्रेति सधस्थो यज्ञः । तस्मिन् रुद्रेषु स्तोत्रकारुषु तदर्थं हवामहे। स्तुत्यत्वेनाह्वयामहे॥९॥

महो महतोऽपि महीर्महत्योऽथन्तं महत्य ऊर्मिभिः सहिताः सरस्वती सरयुः सिन्धुरेतदाद्या एकविंशतिसङ्ख्याका वक्शणीरिमा नद्योऽवसा रक्षणेन हेतुना यन्तु। अस्मदीयं यज्ञं प्रत्यागच्छन्तु। ततो देवीर्देवनशीला मातरो मातृभूताः सूदयित्न्वः प्रेरयित्र्यस्तासामापो घृतवद्घृतयुक्तं मधुमद्मधुसहितमात्मीयं पयो नोऽस्मभ्यमर्चत। प्रयच्छत॥१०॥

उतापि च बृहद्दिवा। महद्दिवेति यास्कः। नि. ११-४९। महती दिवा दीप्तिर्यस्याः सा माता देवमाता नोऽस्माकमाह्वानम् शृणोतु। तथा देवेभिर्देवैरिन्द्रादिभिर्जनिभिर्देवपत्नीभिश्च पिता सर्वेशाम् त्वष्टैतन्नामकोऽस्मदीयं वचः शृणोतु। तथर्भुक्स्षा इन्द्रो वाजस्तत्सहायो वाजो नाम सौधन्वनः कनीयान् रथस्पती रथस्य पतिर्भगश्च तथा रण्वो रमणीयः शंसः स्तुत्यो मरुद्गणश्च ततः शशमानस्य शंसमानम् स्तोतॄन्नोऽस्मान्पातु। रक्षतु॥११॥

संदृष्टौ सन्दर्शने रण्वो रमणीयो मरुद्गणः पितुमानिवान्नवानिव क्षयो निवासः स्तोतॄणाम् भवति। रुद्रानां रुद्रपुत्राणां तेषां मरुतामुपस्तुतिरनुग्रहबुद्धिर्भद्रा कल्याणी भवति। तस्माज्जनेषु जनानाम् मध्ये वयं गोभिर्गवादिभिर्यशसो यशस्विनः स्याम। भवेम। अनन्तरं हे देवासो देवाः युष्मान्सदा सर्वदेलयान्नेन हविर्लक्षणेन सचेमहि। सचेम। सङ्गच्छेम॥१२॥

हे मरुतो हे इन्द्र देवा हे वरुण हे मित्र यूयं यां धियम् यत्कर्म मे मह्यमददात दत्तवन्तः स्थ। मरुत इत्यत्र वाक्यभेदादनिघतः। पूर्वपूर्वस्याविद्यमानत्वेनाद्युदात्तत्वम् । तां धियं पीपयत। फलेनाप्याययत। तत्र दृष्टान्तः। पयसेव धेनुं नवप्रसूतिकां गां क्षीरेण यथाप्याययन्ति तद्वत् किञ्च। गिरोऽस्मदीयाः स्तुतीरधि रथ आत्मीये रथे कुविद्बहुवारं वहाथ। प्राप्ताः स्थ। स्तुतेषु सत्सु यज्ञं प्रत्यागमनाय रथारूधा भवथ॥१३॥

अङ्गेति सम्बुद्धौ। हे मरुतः यूयं नोऽस्मान्कुविद्बहुवारं प्रति बुबोधथ तथा प्रतिबुद्ध्यध्वम् । कुविच्छब्दयोगादनिघातः। यथा नोऽस्मान्सजात्यस्यास्य बान्धवस्य विषयभुतान्कुरुथ तथ जानीथ। ततो नाभा पृथिव्या नाभिस्थाने यत्र यस्मिन्नुत्तरवेदिलक्षने देशे प्रथममेव संननामहे हविषा यत्र सङ्गच्छेमहि तत्रैव देशेऽदितिर्देवानाम् माता नोऽस्माकं जमित्वं मनुष्यैः सह बान्धवं दधातु। विदधातु॥१४॥

मातरा सर्वस्य जगतो निर्मात्र्यौ अत एव मही महत्यौ देवी देवनशीले यज्ञिये यज्ञार्हे ते द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ देवानिन्द्रादीञ्जन्मनैवेतो हि। प्राप्नुतः खलु। इण् गतौ। लिटि रूपम् । किञ्चोभे द्यावापृथिव्यौ भरीमभिर्भरणैर्नानाविधैरुभयम् जनं देवान्मनुष्यांश्च बिभृतः। धारयतः। पोशयतः। तथा पितृभिः पालकैर्देवैः सङ्गते ते पुरु पुरूण्यात्मीयानि रेतांस्युदकानि सिञ्चतः। क्षरतः। प्रत्यक्षेण धारयतः॥१५॥

होत्रा। वाङ्नामैतत् आहूयन्तेऽनया देवा इति। सा वाग्वार्यं वरणीयं विश्वं सर्वं पश्वादिसहितं धनं व्यश्नोति। विविधं व्याप्नुते। कीदृशी। बृहस्पतिर्बृहतां महतां पालयित्री अरमतिः पर्याप्तस्तुतिः यद्वा कुत्राप्यनुपरता पनीयस्य अत्यन्तं देवानां स्तोत्रकारिणी। यत्र यस्यां होत्रायाम् मधुषुत् सोममभिषुण्वन्बृहद्महान्ग्रावोच्यते अभिधीयते। स्तूयत इत्यर्थः। तं स्तुतिमन्तं यज्ञं मनीशिणो देवा मतिभिः स्तुतिभिः सहावीवशन्त। कामयन्ते। वष्टेर्ण्यन्तस्य लुङि रूपं यद्वा। मनीशिणः स्तोतारः स्तुतिभिर्देवान्यज्ञं कामयमानान्कुर्वन्ति॥१६॥

कविः क्रान्तप्रज्ञस्तुवीरवान्। मत्पर्थीयप्रत्ययावृत्तिः। बहुस्तुतियुक्त ऋतज्ञा यज्ञस्य वेदिता द्रविणस्युर्धनकामः। सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायामिति सुगागमः। तस्यैव विशदवचनम् । द्रविणसश्चकान इति। पश्वादिधनं कामयमान इत्यर्थः। विव्रो मेधावी गयो नामर्षिरेवमुक्तप्रकारेणात्र सूक्त उक्थेभिः शस्त्रैर्मतिभिः स्तुतिभिश्च दिव्यानि दिवि जातानि जन्म जननानि देवानपीपयत्। अवर्धयत्। अस्ताविदित्यर्थः॥१७॥

हे विश्व आदित्याः सर्वे देवा हे अदिते देवानां मातरेन्नामिके देवि वो युश्मान्मनीषी प्राज्ञः स्तोता प्लतेरेतन्नामकस्यर्षेः सूनुः पुत्रोगयो नामैवैवमुक्तरीत्यावीवृधत्। स्तुतिभिरवर्धयत्। वर्धतेर्ण्यन्तस्य लुङि रूपम्। अमर्त्येन मनुश्यधर्मरहितेन स्तुतेन येन देवजनेन नरो मनुष्या ईशानसो धनस्येश्वराः स्वामिनो भवन्ति स दिव्यो दिवि भवो जनो देवगणो गयेनैतन्नामकेन मयास्तावि। अभिष्टुतोऽभुत्। स्तौतेः कर्मणि लुङि चङि रूपम्॥१८॥