दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 150

5 ऋचः

ऋषिः: मृळीको वासिष्ठः देवता: अग्निः छन्दः: बृहती

सूक्तम् 10.150 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 10.150.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
10.150.1
समि᳚द्धश्चि॒त्समि᳚ध्यसे दे॒वेभ्यो᳚ हव्यवाहन ।
आ॒दि॒त्यै रु॒द्रैर्वसु᳚भिर्न॒ आ ग᳚हि मृळी॒काय᳚ न॒ आ ग᳚हि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सम्॑इ᳚द्धः । चि॒त् । सम् । इ॒ध्य॒से॒ । दे॒वेभ्यः᳚ । ह॒व्य॒॑वा॒ह॒न॒ ।
आ॒दि॒त्यैः । रु॒द्रैः । वसु᳚॑भिः । नः॒ । आ । ग॒हि॒ । मृ॒ळी॒काय᳚ । नः॒ । आ । ग॒हि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

समिद्ध इति पञ्चर्चं द्वाविंशं सूक्तं वसिष्ठपुत्रस्य मृळीकस्यार्षस्यार्षमाग्नेयम्। चतुर्थीपञ्चम्यावुपरिष्टाज्ज्योतिषी त्रिद्वादशाष्टकवत्यौ। अक्शरव्यूहेन चतुर्थी जगती वा। शिष्टा बृहत्यः। तथा चानुक्रान्तम्। समिद्धो मृळीको वासिष्ठ आग्नेयं बार्हतमन्त्ये उपरिष्टाज्ज्योतिषी जगत्युपान्त्या वेति। गतो विनियोगः॥

हे हव्यवाहन हव्यानां हविषां वोढरग्ने समिद्धश्चित् सन्दीप्तोऽपि देवेभ्यो यागार्थं समिध्यसे। पुनरप्यृत्विग्भिः समिद्भिः सन्दीप्यसे। स त्वमादित्यैरादित्यादिभिस्त्रिभिर्र्गनैः सार्धं नोऽस्माना गहि। आगच्छ। तथा नोऽस्माकं मृळीकाय सुखाय तदर्थमाप्या गहि। यद्वा। मृळीकायैतत्संज्ञाय नो मह्यमृशये श्रेयांसि कर्तुमागच्छ॥१॥

10.150.2 समानपद
इ॒मं य॒ज्ञमि॒दं वचो᳚ जुजुषा॒ण उ॒पाग᳚हि ।
मर्ता᳚सस्त्वा समिधान हवामहे मृळी॒काय᳚ हवामहे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इ॒मम् । य॒ज्ञम् । इ॒दम् । वचः᳚ । जु॒जु॒षा॒णः । उ॒प॒॑आग᳚हि ।
मर्ता᳚सः । त्वा॒ । स॒म्॑इ॒धा॒न॒ । ह॒वा॒म॒हे॒ । मृ॒ळी॒काय᳚ । ह॒वा॒म॒हे॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने इममस्माभिः क्रियमाणं पुरोवर्तिनं यज्ञमिदं वचः स्तोत्रं च जुजुषाणः सेवमान उपागहि। उपागच्छ। हे समिधान समिध्यमान मर्तासो मर्ता मनुष्यास्त्वा त्वां हवामहे। आह्वयामहे। मृळीकाय सुखायैतत्संज्ञाय वर्षये त्वामेवाह्वयामहे॥२॥

10.150.3
त्वामु᳚ जा॒तवे᳚दसं वि॒श्ववा᳚रं गृणे धि॒या ।
अग्ने᳚ दे॒वा{4} आ व᳚ह नः प्रि॒यव्र᳚तान्मृळी॒काय᳚ प्रि॒यव्र᳚तान् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वाम् । ऊं॒ इति᳚ । जा॒त॑वे᳚दसम् । वि॒श्व॑वा᳚रम् । गृ॒णे॒ । धि॒या ।
अग्ने᳚ । दे॒वान् । आ । व॒ह॒ । नः॒ । प्रि॒य॑व्र᳚तान् । मृ॒ळी॒काय᳚ । प्रि॒य॑व्र᳚तान् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने विश्वावारं वश्वैः सर्वैर्वरणीयं जातवेदसं जातानां वेदितारं जातप्रज्ञं जातधनं वा त्वामु त्वामेव धिया स्तुत्या गृणे। स्त्ॐइ। गॄ शब्दे। क्रैयादिकः। प्वादित्वाद्ध्रस्वः। प्रियव्रतान् प्रियाणि व्रतानि कर्माणि येषां तादृशान्देवान्नोऽस्मदर्थमा वह। आनय। अस्मद्यज्ञं प्रापय। मृळीकाय सुखार्थमेतत्संज्ञाय वा मह्यम् प्रियव्रतांस्तानेवावह॥३॥

10.150.4
अ॒ग्निर्दे॒वो दे॒वाना᳚मभवत्पु॒रोहि᳚तो॒॑ग्निं म᳚नु॒ष्या॒३॒᳚ ऋष᳚य॒ः समी᳚धिरे ।
अ॒ग्निं म॒हो धन᳚साताव॒हं हु᳚वे मृळी॒कं धन᳚सातये ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒ग्निः । दे॒वः । दे॒वाना᳚म् । अ॒भ॒व॒त् । पु॒रः॑हि᳚तः । अ॒ग्निम् । म॒नु॒ष्याः᳚ । ऋष᳚यः । सम् । ई॒धि॒रे॒ ।
अ॒ग्निम् । म॒हः । धन᳚॑सातौ । अ॒हम् । हु॒वे॒ । मृ॒ळी॒कम् । धन᳚॑सातये ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

देवो दानादिगुणयुक्तोऽग्निर्देवानामन्येषां पुरोहितः पुरस्ताद्धृतोऽभवत्। यद्वा। पुरोहितवद्धितकार्यभवत्। यत एवमतः कारनात्तमेवाग्निमृषयोऽतीन्द्रियार्थदर्शिनो मनुष्या मानवा यजमानाः समीधिरे। सन्दीपयन्ति। अपि च तमग्निं महो महतो धनसातौ धनस्य सम्भजने निमित्तभूतेऽहं हुवे। आह्वये। विशेषणसापेक्षस्यापि धनशब्दस्य छान्दसः समासः। यद्वा। महतो यागस्य कर्तारमग्निमित्यर्थः। धनस्य सातये धनलाभार्थं मृळीकं सुखमेतत्संज्ञं वा मां सोऽग्निः करोत्वित्यर्थः॥४॥

10.150.5
अ॒ग्निरत्रिं᳚ भ॒रद्वा᳚जं॒ गवि᳚ष्ठिरं॒ प्राव᳚न्न॒ः कण्वं᳚ त्र॒सद᳚स्युमाह॒वे ।
अ॒ग्निं वसि᳚ष्ठो हवते पु॒रोहि᳚तो मृळी॒काय᳚ पु॒रोहि᳚तः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒ग्निः । अत्रि᳚म् । भ॒रत्॑वा᳚जम् । गवि᳚ष्ठिरम् । प्र । आ॒व॒त् । नः॒ । कण्व᳚म् । त्र॒सद᳚स्युम् । आ॒॑ह॒वे ।
अ॒ग्निम् । वसि᳚ष्ठः । ह॒व॒ते॒ । पु॒रः॑हि᳚तः । मृ॒ळी॒काय᳚ । पु॒रः॑हि᳚तः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अत्रिं भरद्वाजं गविष्ठि रम् कण्वं त्रसदस्युं च नोऽस्मानाहवे सङ्ग्रामेऽयमग्निः प्रावत्। प्ररक्षतु। पुरोहितः पुरोहितवद्धितकारी मम पिता वसिष्ठ ऋषिरग्निं हवते। स्तुतिभिराह्वयति। स चाहूतो मृळीकाय सुखार्थमेतत्संज्ञाय वा मह्यं पुरोहितः पुरोधा देवानां पुरः स्थापयिता भवतु॥५॥