दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 59

प्र तारीति दशर्चं सप्तदशं सूक्तं बन्ध्वादीनां त्रयाणां गौपायनानामार्षं आदितः सप्त त्रिष्टुभः। अष्टमी पञ्चाष्टका पङ्क्तिः। नवमी षडष्टका महापङ्क्तिः। दशमी पङ्क्त्युत्तरा। आदौ दशकावष्टकास्त्रयः। आनु. ९-११। इत्युक्तलक्षणसद्भावात्। एकाक्षराधिक्याद्भूरिग्विशेषेणेयं वेदितव्या। सूक्तस्यादितश्चतस्रो देहात्प्राणान्निर्गमयित्र्या निरृतेर्निवृत्त्यर्थं बन्ध्वादयोऽजपन्। मो षु णः सोमेति चतुर्थ्या मेव मृत्युनिवृत्त्यर्थं सोममस्तुवन्। अतश्चतसृणां निरृतिर्देवता चतुर्थ्याः सोमश्च। असुनीते मन इति द्वाभ्यामसुनीतिनाम्नीं देवीमस्तुवन्। अतस्तयोः सा देवता। पुनर्नो असुमित्यस्याः पृथिव्याद्या लिङ्गोक्ता देवताः। ततस्तिसृभिः शिष्ताभिः पङ्किमहापङ्क्तिपङ्क्त्युत्तराभिर्द्यावपृथिव्याविति द्यावापृथिव्यौ देवते। समिन्द्रेत्यर्धर्चस्येन्द्रो देवता। तथा चानुक्रान्तम्। प्र तारीति दशर्चे चतस्रो निरृत्यपनोदनार्थं जेपुश्चतुर्थ्यां सोमं चास्तुवन्मृत्योरपगमायोत्तराभ्यां दैवीमसुनीतिं सप्तम्यां लिङ्गोक्तदेवताः शिष्टाभिः पङ्क्तिमहापङ्क्तिपङ्क्त्युत्तराभिर्द्यावापृथिव्यौ समिन्द्रेतीन्द्रं चार्धर्चेनेति। गतो विनियोगः॥

सुबन्धोरायुरायुष्यं प्र तारि। प्रवर्धताम्। प्रपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्थः। कथं प्रवर्धतामिति उच्यते। प्रतरं प्रवृद्धतरं नवीयो नवतरम्। यौवनोपेतमित्यर्थः। निरृत्यनुग्रहादेवमायुर्वर्धताम्। तत्र दृष्टान्तः। क्रतुमता कर्मवता रारथिना रथस्य स्थातारेव रथे स्तिताविव वर्धेति तद्वत्। आधाथच्यवानो जीवितात्प्रच्यवमानोऽर्थं स्वाभिलषितमायुर्लक्षणमुत्तवीति। वर्धयति। सुबन्धुप्राणापहर्त्री निरृतिः पापदेवता परातरमत्यन्तं दूरतरं जिहीताम्। परित्यजतु। गच्छतु॥१॥

सामन्नु सामिन् गीयमाने सति। नु चार्थे। राये जीवायूरूपधनार्थं निधिमन्निधानवदन्नं हविष्च करामहे। कुर्मः। अत्र न्विति चार्थे। निरृत्यै स्तुतिं हविश्चोभयं कुर्म इत्यर्थः। तदेवाह। सु सुष्ठु पुरुध पुरुधा बहुप्रकारं श्रवांस्यन्नानि हवींषि करामहे। ता तानि हवींषि नोऽस्माकं सम्बन्धीनि विश्वानि सर्वाणि जरिता जीर्णा स्तुता वा। जरा स्तुतिः। नि. १०-८। ममत्तु। स्वदताम् । आस्वाद्य च निरृतिः परापतरमत्यन्तं दूरदेशं जिहीताम् । गच्छताम्॥२॥

वयमर्योऽरीञ्शत्रून्पौंस्यैः पुंस्त्वैर्बलैः सु सुष्ठ्वभिभवेम। दौर्नभूमिं सूर्यो यथा स्वरश्मिभिर्भूमिमभिभवति तद्वत्। गिरयो नाज्रान्। गिरिर्वज्रः। ते यथाज्रानजनशीलान्मेघानभिभवन्ति तद्वत्। ता तानि यानि न्ऽस्माभिः कृतानि स्तोत्राणि तानि विश्वानि सर्वाणि जरिता स्तुता सती निरृतिश्चिकेत। जानाति। शिष्टमुक्तम्॥३॥

हे सोम नोऽस्मान् सु सुष्ठु मृत्यवे मो परा दाः। मैव परादानं कुरु। मृत्य्वधीनान्नोऽस्मान्माकार्षीः। किन्तु न्विदानीमुच्चरन्तमूर्ध्वं गच्छन्तमुदयन्तं सूर्यं पश्येम। चिरकालं जीवेमेत्यर्थः। जीवाभावे सूर्यादर्शनादित्यभिप्रायः। किञ्च द्युभिः। अहर्नामैतत्। अहोभिर्दिवसैर्हितः प्रेरितो जरिमा जराभावो नोऽस्माकं सु सुखकरोऽस्तु। शिष्टमुक्तम्॥४॥

हे असुनीते मनुष्याणामसूनां नेत्रि देवि अस्मासु मनः पुनर्धारय। किञ्च जीवातवे जीवितुं सु प्र तिर सुष्ठु वर्धय नोऽस्माकमायुः। किञ्च रारन्धि स्थापय नोऽस्मान् सूर्यस्य संदृशि चिरसन्दर्शने। त्व च घृतेनास्माभिर्दत्तेन तन्वं शरीरं वर्धय। वर्धयस्व॥५॥

हे असुनीते प्राणदायिनि देवि अस्मासु। अस्मदीये सुबन्धावित्यर्थः। पुनश्चक्षुः प्रकाशकं नयनम् । ईक्षणसामर्थ्यमित्यर्थः। किञ्च पुनः प्रानमस्मासुधेहि। स्थापय। वयं च ज्योक्चिरमुच्चरन्तमुद्गच्छन्तं सूर्यं पश्येम। हे अनुमते देवि स्वस्त्यविनाशं यथा स्यात्तथा नोऽस्मान्मृळय। सुखय॥६॥

पृथिवी देवी नोऽस्मभ्यमसुं प्राणं ददातु पुनः। दौर्देवतासुं ददातु । तथान्तरिक्षमन्तरिक्षदेवतासुं ददातु। तथा सोमो नस्तन्वं शरीरं पुनर्ददातु। तथा पूषा पोषाभिमानिनी देवता पथ्याम् । पन्था अन्तरिक्षम् । नि-११-४५। तत्र भवां वाचम् । वागात्मकः शब्दो ह्याकाशादुत्पद्यते। तां पुनर्ददातु। किञ्च या स्वस्तिर्यालोके वेदे च स्वस्तिरुच्यते तामपि पूषा प्रयच्छतु। यद्वा। पूषा पॊषं प्रयच्छतु। या स्वस्तिर्वाग्नाम्नी देव्यस्ति सा पथ्यां वाचं प्रयच्छतु। वाग्वै पथ्या स्वस्तिः। शत्त. ३-२-३-८। इति ब्राह्मणम्॥७॥

इदमादिभिस्तिसृभिर्द्यावापृथिव्योः स्तुतिः। रोदसी द्यावापृथिव्यौ सुबन्धवे शं सुखं प्रयच्छताम् । कीदृश्यौ ते। यह्वी महतौ ऋतस्य यज्ञस्योदकस्य वा मातरा निर्मात्रौ। यद्रपः पापं कृच्छ्रमस्ति तदप भरताम् । अपहरताम्। अपनयताम्। हे द्यौः हे पृथिवि हे द्यावापृथिव्यौ क्षमा क्षमायां सत्याम्। यद्वा क्षमा प्वथगप्युच्यते। क्षमाप्यपहरतु। एवमुक्त्वा सुबन्धुं बन्ध्वादयो ब्रुवते। हे सुबन्धो ते त्वां मो षु मैव सु सुष्ठु किं चन परं रपः कृच्छ्रमाममत्। हिनस्तु॥८॥

दिवो द्युलोकाद्भेषजा भेषजानि द्वके द्विकं त्रिका त्रिकं चाव चरन्ति। अत्राश्विनौ द्विकमवचरतः। इळा सरस्वती भारती त्रिकमवचरन्ति। क्षमा क्षमायां चरिष्णु चरत्येककमेकं भेषजमित्यभिप्रायमाह। तानि सर्वाणि सुबन्धो प्राणं क्षन्त्विति शेशः॥९॥

हे इन्द्र समीरय प्रेरय। किं गां गन्तारमनड्वहमनोवहनसमर्थम् । योऽनड्वानावहत् आवहत्यस्मान्प्रति। किम् । अनः शकटम् । कस्य । उशीनराण्या एतन्नामिकाया ओषधेः। ययार्तमनुलिम्पन्ति सोशीनराणी। भरतामित्यादि गतम्॥१०॥