दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 93

महीति पञ्चदशर्चं तृतीयं सूक्तम्। तान्वो नाम पृथोः पुत्र ऋषिः। द्वितीयातृतीये त्रयोदशी चेति तिस्रोऽनुष्टुभः। नवम्यक्षरसङ्ख्यया पङ्क्तिर्नपादैः। एकादशी न्यङ्कुसारिण्यष्टकद्वादशकद्वृष्टकवती। पञ्चदशी पुरस्ताद्बृहत्याद्यद्वादशकत्र्यष्टका। शिष्टानव प्रस्तारपङ्क्तिच्छन्दस्काः। आद्यौ जागतौ द्वौ गायत्रौ सा प्रस्तार पङ्क्तिः। विश्वे देवा देवता। तथा चानुक्रान्तम्। महि तान्वः पार्थः प्रस्तारपाङ्क्तं पुरस्ताद्ब्यहत्यन्तं त्रयोदश्युपाद्ये चानुष्टुभो नवम्यक्षरैः पङ्क्तिरेकादशी न्यङ्कुसारिणीति। गतो विनियोगः॥

हे द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ युवां मह्यत्यन्तं यथा भवति तथोर्वी विस्तीर्णे भूतम्। भवतम्। किञ्च यह्वी महत्यौ रोदसी द्वावापृथिव्यौ नारी न स्त्रियाविव नोऽस्माकं सदं सदा भवतम्। कि~च युवाम् शूषणि नोस्माकं शत्रुबले युष्मदीयैरेभिः पालनैः पातम्। रक्षतम्। किञ्च युश्मदीयैस्तेभिः तैः पालनैर्नोऽस्माकं सह्यसोऽतिशयेनास्मानभिभवितुः शत्रोरपि पातम्। रक्षतम्॥१॥

स मर्त्यो मनुष्यो यज्ञेयज्ञे सर्वेषु यज्ञेशु देवान्सर्वान्सपर्यति परिचरति यो दीर्घश्रुत्तमोऽतिशयेन दीर्घस्य बहोः शास्त्रस्य श्रोता यो मनुष्यह् सुम्नैः सुखकरैर्हविर्भिरेनान्देवानाविवासाति परिचरति। असुखकरैर्हविर्भिः कृतमपि कर्म समर्थं न भवतीत्यर्थः॥२॥

हे विश्वेषामिरज्यवो भुवनानामीश्वराः देवानां द्योतमानादिगुणयुक्तानां भवतां महो महद्वार्वरणीयं धनं विद्यत इति शेशः। तदस्मभ्यं दत्तेति भावः। किञ्च विश्वे सर्वे यूयं विश्वमहसो व्याप्ततेजस्काः। किञ्च विश्वे यूयं यज्ञेषु यज्ञिया यष्टव्याः॥३॥

अर्यमा देवो मित्रश्च परिज्मा सर्वतो गामी सर्वत्राप्रतिहतगतिर्वरुणोऽन्यो देवजनश्चर्त्विग्भिः स्तुतो रुद्रश्च पूषणः सर्वस्य पॊषयितारो मरुतश्च भगश्च एते देवा मन्द्राः सर्वैः स्तुत्याः सन्तो नृणां मनुष्याणां कत् सुखं प्रयच्छतेति शेषः। ते सर्वेऽमृतस्यामृतसदृशस्य हविषो राजानो घ। ईश्वराः खलु॥४॥

उतापि च हे वृषण्वसू वर्षणधनावश्विनौ युवामपामुदकानां सम्बन्धिनौ सधन्या सधनौ समानधनौ सूर्यामासा सूर्याचन्द्रमसौ बुध्नेष्वन्तरिक्षेषु निवासस्थानेषु मेघेषु यद्योऽहिर्बुध्न्यो देवो सादि सिदति तिष्ठति एषामेभिः सचा सह युवां नक्तं रात्रावहनि चोरुष्यतमिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः॥५॥

उतापि च शुभस्पती शुभस्योदकस्य पती अश्विनाश्विनौ देवौ नोऽस्मान्धामभिरात्मीयैः शरीरैरुरुष्यताम्। रक्षताम्। किञ्च मित्रावरुनावात्मीयैः शरीरैरुरुष्यताम्। रक्षेताम्। यं यजमानं पुरुषममी देवा रक्षन्ति स महो महान्ति रायो धनान्येषते। आभिमुख्येन प्राप्नोति। गच्छति। किञ्च दुरिता दुरितानि शीघ्रमत्यतिगन्तातिक्रान्ता च भवति। तत्र दृष्टान्तः। धन्वेव यथा पथिको निरुदकान्देशानतिक्रामति तद्वदित्यर्थः॥६॥

उत चिदपि च रुद्रा रुद्रपुत्रावश्विनाश्विनौ नोऽस्मान्मृळताम्। सुखयताम्। किञ्च रत्थस्पती रथस्य पतिः पूशर्भुर्वाजोऽन्नवान्भगश्च परिज्मा परितो गन्ता वायुश्चेति विश्वे सर्वे देवासो देवाः सुखयन्तु। हे विश्ववेद्सओ विश्ववेदाः सर्वप्रज्ञाः सर्वधना वा हे ऋभुक्षणो महान्तो ब्रह्मादयो देवाः यूयं सुखयत॥७॥

ऋभुक्षा महानिन्द्र ऋभुर्यज्ञेन भाति। किञ्च विधतस्त्वां परिचरतो यजमानस्य मदो हर्षोऽप्यृभुर्यज्ञेन भाति। हे इन्द्र आ जूजुवानस्याति शीघ्रमागच्छतस्ते तव हरी अश्वावपि वाजिना वाजिनौ बलवन्तौ। किञ्च यस्येन्द्रस्य सम्बन्धि साम चिद्गीयमानं सामापि दुष्टरं रक्शोभिरप्रापणीयम्। एश यज्ञो मानुशो मनुष्य्साधारणो न किञ्चर्धक् पृथक्। दिव्य इत्यर्थः॥८॥

हे सवितः प्रेरकः नोऽस्मानह्रयोऽनवनतवदनानलज्जितान्कृधि। कुरु। किञ्च स त्वं मघोनां धनवतां यजमानानां सम्बन्धिभिरृत्विग्भिः स्तुषे। स्तूयसे। इन्द्रो वह्निभिर्वोढृभिर्मरुद्भिः सह सहो बलं चर्षणीनां मनुष्याणां नोऽस्माकंनि योयुवे। भृशं निमिश्रयतु। तत्र दृष्टान्तः। चक्रं रथस्य चक्रं रश्मिं न यथा चक्रादिकं तद्वदित्यर्थः॥९॥

हे द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ युवामस्मे अस्माकं सम्बन्धिष्वेषु वीरेषु पुत्रेषु विश्वचर्षणि सर्वमनुष्योपेतं महच्छ्रवो यश आ धातम्। आधत्तम्। दत्तम्। किञ्च वाजस्य बलस्य सातये सम्भजनाय पृक्षं पालकमन्नं दत्तम्। उतापि च तुर्वणे शत्रूणां तरणाय राया धनेन सह पृक्शमन्नं दत्तम्॥१०॥

हे वसो वासयितः सहसावन् बलवन्निन्द्र अस्मयुरस्मान्कामयमानस्त्वं कूचित् क्वचिदपि सन्तं स्थितमेतमिमं शंसं स्तोतारमभिष्टयेऽभिलषितसिद्ध्यर्थमपि चाभिष्टये यागार्थं सदा सर्वदा पाहि। रक्श। किञ्च वेदता त्वदीयेन प्रज्ञानेन स्तोतारं मां मेदताम्। बुद्यस्व॥११॥

नृणां नेतॄणाम् देवशत्रूणां संवननं न सम्भजनं सम्यग्ळिंसनमिवावस्थितं मे मदीयमेतमिदं स्तोमं स्तोत्रं ववृधन्त। ऋत्विजो वर्धयन्तु। तत्र दृष्टान्तः। सूर्ये द्युतद्यामानं दीप्तगमनं तना न विस्तृतान्रश्मीन्वर्धयन्ति तद्वदित्यर्थः। अनपच्युतं च्युतिरहितमश्व्यमश्वार्हं रथं तष्टेव यथा वर्धकी रथिष्वागतेषु संस्कृतं रथं संस्कारस्थानात्प्रेरयति तद्वदित्यर्थः॥१२॥

येषां देवानां स्वभूतेन रायास्मभ्यं दातव्येन धनेन युक्ता स्तुतिराववर्त तेषामेशामर्थाय हिरण्ययी हरण्मयी हिरण्यालङ्कारवत्प्रीतिकरास्मन्मुखात्पुनः पुनरावर्तत इत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः। पौंस्या पौंस्यानि बलानि नेमधिता न नेमधितौ सङ्ग्रामे। विष्टान्ता व्याप्तावसाना व्रुथेव यथा घटिकायन्त्रमाला तद्वदित्यर्थः॥१३॥

ये देवाः पञ्च शता शतानि रथान्युक्त्वायाश्वैर्युक्त्वास्मय्वस्मात्कामाः सन्तः पथा यज्ञमार्गेण गच्छन्ति तेषामेषां देवानां विश्रावि देवानां लोके नानाविशेशेण श्रावकगुणयुक्तं तत्स्तोत्रं दुःशीमे दुशीमनाम्निपृथवाने। पृथवानः पृथिः। तस्मिन् वेने चासुरे बलवति रामे चैतेशु राजसु प्र वोचम्। प्रब्रवीमि। प्रख्यापयामीत्यर्थः। मघवत्स्वन्येषु धनवत्सु च प्रख्यापयामीत्यर्थः॥१४॥

अत्रैषु राजसु तान्वो नामर्षिर्गवां सप्त च सप्ततिं च नु क्षिप्रं सद्य इत् सद्य एवाधि दिदिष्ट। अधिपूर्वो दिशिर्याचनार्थः। ययाचे। किञ्च पार्थो नाम युवनाश्वनामकस्य कुले पृथोः पुत्रः किशि त्सद्य एव गवां सप्तसप्ततिमधि दिदिष्ट। किञ्च मायवोऽपि सद्य एवाधि दिदिष्ट॥१५॥