दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 76

आ व इत्यष्टर्चमष्टमं सूक्तम्। इरावतः पुत्रस्य सर्पजातेर्जरत्कर्णनाम आर्षम्। जागतम्। सोमाभिषवार्था ये ग्रावाणस्तद्देवत्यम्। तथा चानुक्रान्तम्। आ वोऽष्टौ सर्प ऐरावतो जरत्कर्णो ग्राव्णोऽस्तौदिति। ग्रावस्तोत्र एतत्सूक्तम्। सूत्रितं च। आ व ऋञ्जसे प्र वो ग्रावाण इति सूक्तयोरन्तरोपरिष्टात्पुरस्ताद्वा। आ. ५-१२। इति॥

हे ग्रावाणः वो युष्मानूर्जां सारभूतानामन्नवतीनां वोषसां व्युष्टिषु विभातेषु सत्स्वा ऋञ्जसे। आप्रसाधयामि। यूयम् सोमेनेन्द्रं मरुतो रोदसी द्यावापृथिव्यौ चानक्तन। व्यञ्जयत। नोऽस्मानुभे सचाभुवा सहोत्पन्ने अहनी द्यावापृथिव्यौ सदः सदः सर्वेषु याग गृहेषु वरिवस्यातः। परिचरतः। उद्भिदोद्भेदकेन पूरयतामिति॥१॥

हे ग्रावाणः यूयम् तदु तमेव श्रेष्ठं प्रशस्यं सवनं सोमं सुनोतन। अभिषुणुत। अथैकवदाह। अद्रिरभिषवग्रावा हस्तयतो हस्तभ्यां गृहीतः सन्नत्यो न धृतोऽश्व इव भवति सोतर्यभिषवकर्तर्यध्वर्यौ। स यथा हस्ताभ्यां दृढगृहीतोऽपि बलवान् तद्वत्। अर्यो ग्राव्णामभिषवाय प्रेरको यजमानोऽभिभूति शत्रूणामभिभावुकं पौंस्यं बलं विदद्धि। लभते खलु देवेभ्यः। यद्वा। अभिषवायाध्वर्य्वादेः प्रेरितो ग्रावाभिभुतिपौंस्यं विदद्यजमानार्थम् । किञ्च महे महते राये चिद्धनायापि यद्यो ग्रावार्वतोऽश्वांस्तरुते तनुते प्रयच्छति॥२॥

इदिति पूरणः। अस्य ग्राव्णस्तत्सवनमभिषवोपेतमस्मदीयं सोमयागाख्यमपः कर्म विवेः। व्याप्नोतु। विपूर्वस्य वेतेर्लङ्यदादित्वाच्छपो लुक्। वेतेर्विपूर्वस्य वा छान्दसे श्लौ वापररूपमिति सन्देहादनवग्रहः। समासस्वरः। यथा पुरा मनवे राज्ञे गातुम् गमनमश्रेत् आजगाम तद्वद्व्याप्नोतु। किञ्च गो अर्णसि गोरूपेऽपहृतैर्गोभिः परिवृते तथाश्वनिर्णिजि। निर्णिगिति रूपनाम। अश्वरूपे। अपहृतैरश्वैर्वृत इत्यर्थः। ईदृशे त्वाष्ट्रे त्वष्टुः पुत्रे हन्तव्ये सतिति शेषः। ईमेतानध्वरानसुरैरहिंस्यानध्वरसाधकान्वोपलानध्वरेष्वशिश्रयुः। आश्रयन्ति पूर्वे यजमानाः॥३॥

हे आद्रयह् यूयमप हत विनाशयत रक्षसो राक्षसान्। कीदृशान्। भङ्गुरावतो भञ्जकेन कर्मणा तद्वतः। तथा स्कभायत दूरे परिहरत निरृतिं पापदेवताम् । यथामुं यज्ञम् नागच्छति तथा। किञ्च सेधत निषेधतामतिं हिंसामतिं रक्षः प्रभृतिम् । किञ्च नोऽस्माकं सर्ववीरं बहुपुत्राद्युपेतं रयिं धनमासुनोतन। अभिषवेन पुत्रधनादीनां लाभादेवमुक्तम्। किञ्च देवाव्यं देवप्रीणनं श्लोकं भरत। सम्पादयत॥४॥

दिवश्चिदादित्यादप्यमवत्तरेभ्योऽथन्तं बलवद्भ्यो वो युष्मभ्यमार्च। अस्तौ दध्वर्युः। यद्वा। हे अध्वर्व्यादयः वो यूयमुच्यमानलक्षणेभ्यो ग्रावभ्य आ सर्वतोऽर्च। अर्चतेत्येवं प्रतिवाक्यं योज्यम्। विभ्वना चित्। विभ्वा सुधन्वनः पुत्रः। तेनाप्याश्वपस्तरेभ्यः। शीघ्रकर्मभ्य इत्यर्थः। विभ्वादीनां त्रयाणां चमसादिशीघ्र कर्म प्रसिद्धम् । वायोश्चिद्वायोरपि सोमरभस्तरेभ्य। सोमाभिषवार्थेनात्यन्तेन वेगेन युक्तेभ्यः। वायोरपि ग्रावाणो वेगवन्तो भवन्ति सोमाभिषवार्थम्। अग्नेश्चिदग्नेरपि पितुकृत्तरेभ्योऽत्यन्तमन्नसाधकेभ्यः ईदृशेभ्यो ग्रावभ्यः प्रीणनाय यूयमर्चतेति॥५॥

यशसो यशस्विनो ग्रावाणो नोऽस्मभ्यं सोतु सुतमन्धसः सोमस्य रसम् भुरन्तु। भरन्तु। सम्पादयन्तु। उकारश्छान्दसः। किञ्च दिवित्मता दीप्तिमत्या लिङ्गव्यत्ययः। वाचा स्तुतिवाचा दिविता दिवितायाम् दीप्तिमत्तायां वास्मान्कुर्वन्तु। सोमयागे स्थापयन्त्वित्यर्थः। क्वैषा दीप्तिमत्तेति उच्यते। नरो नेतार ऋत्विजो यत्र यागे काम्यं कमनीयं मधु सोमरसं दुहते। किं कुर्वन्तः। अघोषयन्तः सर्वतोऽभिषवशब्दं स्तोत्रशस्त्रादिरूपं वा शब्दं कुर्वन्तः। अभितः सर्वतो मिथस्तुरस्त्वरमाणाः। सा दीप्तिमत्तेति॥६॥

रथिरासो रथवन्तो रंहणवन्तोऽद्रयो ग्रावाणः सोमं सुन्वन्ति। ग्रावाणोऽस्य सोमस्य रसं निर्दुहन्ति। निःशेषेण दुहन्ति गविषः स्तुतिवाचमिच्छन्तः सन्तः। दुहंत्यूधा रसं सोमसम्बन्धिनम्। किमर्थम् । उपसेचनायाग्नेः। कमिति पादपूरणः। नरो नेतारोऽभिषवकर्तार ऋत्विजो हव्या हवींषि जाग्न्युपसेचनानन्तरमासभिः स्वास्यैर्मर्जयन्ते। शोधयन्ति। शेषभक्षणेन शुद्धीकुर्वन्ति। यद्वा। अग्नौ होतुर्दशपवित्रात्पुरासभिरास्योपलक्षितैः स्तोत्रैर्मर्जयन्ते॥७॥

हे नरो नेतारो हे अद्रयः एते यूयं स्वपसोऽभूतन। शोभनाभिसवकर्माणो भवत। ये यूयमिन्द्राय सोमं सुनुथ वो यूयं वामंवामं यद्यद्वननीयं धनमस्ति तत्तद्दिव्याय धाम्ने तेजसे कुरुत। तथा वसुवसु यद्यद्वासयोग्यं धनमस्ति तद्वो यूयं पार्थिवाय सुन्वते यजमानाय कुरुत॥८॥