दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 115

चित्र इति नवर्चं तृतीयं सूक्तमाग्नेयम् । उपस्तुतो नाम वृष्टिहव्यपुत्र ऋशिः। अष्तमी त्रिष्तुप्। नवमी शक्वरी। आदितः सप्त जगत्यः। तथा चानुक्रान्तम्। चित्र इन्नव वार्ष्टिहव्य उपस्तुत आग्नेयं जागतं त्रिष्टुप्शक्वर्यन्तमिति। प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोर्जागते छन्दसीदम् सूक्तम्। सूत्रितं च। चित्र इच्छिशोर्वसुं न चित्रमहसमिति जागतम्। आ. ४-१३। इति॥

शिशोः शिशुभूतस्य अत एव तरुणस्य नूतनस्याग्नेर्वक्षथः। वक्षेरौणादिकोऽथ प्रत्ययः। हविर्वहनं चित्र इदाश्चर्यभूतमेव यो जातोऽग्निर्मातरौ सर्वस्य निर्मात्र्यौ मातृपितृभूते द्यावापृथिव्यावरन्यौ वा धातवे नाप्येति। धेट् पाने। तुमर्थे तवेन्प्रत्ययः। पानायापि न गच्छति। इण् गतौ। लट्युपसर्गेन समासः। तिङि चोदात्तवतिति गतेर्निघातः। अनूधाः। नञ्बहुव्रीहिः। समासान्तस्यानङः स्त्रियामिष्टत्वादत्रानङभावः। पा. ५-४-१३१। प्रत्येकविवक्षयैकवचनम्। ऊधोरहितोऽयं लोलोऽसौ लोकश्चैनमग्निं यदि जीजनत् अजीजनत् अजनयत्। तर्हि स्तनपानाय न गच्छतीति युक्तम्। तथा न भवति। किन्तु द्यावापृथिव्यौ सर्वेषां कामदुघे खलु। तथापि न याति। तस्मादस्य हविर्वहनं चित्रम् । अध चोत्पत्यनन्तरमेव न्वद्यास्मिन्दिने सद्यस्तदानीमेव शीघ्रं महि महद्धूत्यम्। दूतस्य भागकर्मणी इति कर्मणि यत्प्रत्ययः। दूतकर्म चरन् ववक्ष। देवान्प्रति हवींषि वहति॥१॥

अपस्तमः। अपः शब्दस्यान्तोदात्तत्वेन मत्वर्थो लुप्त इति ज्ञायते। अन्यथापः कर्माख्यायामित्यसुनि कृत आद्युदात्तत्वमेव स्यात्। अपस्वितमः कर्मवत्तमोऽग्निर्नाम। तृतीयाया लुक्। नाम्ना नमयितृणा हविषा स्तोत्रॆण वा धायि। यजमानैर्धायते खलु। यतो दन् यष्टॄणां धनदाता। डुदाञ् दाने। हेतौ छन्दस्युभयथेति शतुरार्धधातुकत्वेनाकारलोपः। अत एव शओप्ऽसम्भवः। योऽग्निर्भस्मना भासकेन प्रकाशकेन तेजसा दाता दन्तेन च वना वनान्यरण्यानि सं युवते संयुनक्ति। सन्दहतिति यावत्। यु मिश्रणामिश्रणयोः। व्यत्ययेन शः। आत्मनेपदं च। दता। दन्तशब्दस्य पद्दन्नित्यादिना दद्भावः। ऊडिदमिति विभक्तेराद्युदात्तत्वम्। किञ्चाभिप्रमुरा। मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः। अस्मात् क्विपि राल्लोप इति छकारलोपः। मुर संवेष्टन इत्यस्माद्वा क्विप्। क्रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अभितः समुच्छ्रितेनोद्यतेन यद्वा सर्वतो हविर्भिः संवेष्टितेन जुह्वैतन्नामकेन पात्रविशेषेण् स्वध्वरः शोभनयज्ञोऽग्निरदनीये हविषि चरतीति शेषः। तत्र दृष्टान्तः। इनो न समर्थः प्रोथमानः पर्याप्तः पुष्टाङ्गो वृषा यवसे न यथा वृषभो घासादिषु चरति॥२॥

हे स्तोतारः वो यूयं तमग्निमभिष्टुत। कीदृशम् । विं च पक्षिणमिव द्रुषदम्। द्रुर्वृक्षः। अरणिलक्षने वृक्षे सीदन्तं देवं द्योतमानं अन्धस इन्दुं स्तोतॄणामन्नस्य क्लेदयितारं प्रापयितारम् । उन्देरिच्चादेः। उ. १-१३। इत्युप्रत्ययः। निदित्यनुवृत्तेराद्युदात्तत्वम्। प्रोथन्तं शब्दायमानं प्रवपन्तमत्यर्थं वनानां दाहकम् अर्णवम् । अर्णसः सलोपश्चेति मत्वर्थीयो वः। अग्नौ प्रास्ताहुतिरित्यादिक्रमेणोदकवन्तं आसा। आस्य शब्दस्य पद्दन्नित्यादिनासन्नादेशः। वर्नलोपश्छान्दसः। आस्येन वह्निं हविषां वोढारम्। यद्वा। आसा। अन्तिकनामैतत्। देवानां समीपे हविषाम् प्रापकम्। वहने दृष्टान्तः। वह्निं न। वह्निर्वा अनड्वान्। तै. ब्रा. १-८-२-५। इति। श्रवणादनड्वाहमिव वहने समर्थम् शोछिषा स्वदीप्त्या विरप्शिनम्। महन्नामैतत्। महान्तं महिव्रतं न महाकर्माणमादित्यमिवाध्वनः सरजन्तम्। मार्गन्सह युगपदेव रञ्जयन्तम्। एवं गुणमग्निमभिष्तुत। सरजन्तम्। रन्ज रागे। रञ्जेः शतरि रञ्जेश्च। पा. ६-४-२६। इति नलोपे सहस्य सभावे च कृते रूपम्। यद्वा। सरतिति सरः। सरस्योदकस्य जनयितारम्। जनेस्तप्रत्यये कृते रूपमिति वा। व्युत्पत्त्यनवधारणादनवग्रहः॥३॥

हे अजर जरारहिताग्ने ज्रयसानस्य। ज्रयतिर्गत्यर्थः। बाहुलकादस्मादप्यसानच् प्रत्ययः। गमनशीलस्य धक्षो। दहेः सन्। द्विर्वचनप्रकरने छन्दसि वेति वक्तव्यम्। का. ६-१-८-१। इति द्विर्वचनाभावः। तदन्तादुप्रत्ययः। अरण्यदहनेच्छोर्यस्य ते तव स्वभुता अच्युताः शत्रुभिरच्यवनीयाः प्रभावा वाता न वायव इव वि परि सन्ति सर्वतो विशेषेन वर्तन्ते। सन्ति। अस्तेर्लट्। यद्योगादनिघातः। युयुधयो न। युधेः किन्प्रत्ययः। योद्धार इव रण्वासः शीघ्रं गन्तारः शब्दायमाना वर्त्विज इष्टये यागाय प्र शिषन्तः प्रकर्षेन सिषन्तः सिषासन्तः सम्भक्तुमिच्छन्तः सत्वनं बलवन्तं त्रितं त्रितं त्रिष्वाहवनीयादिषु स्थानेशु ततम् विस्तृतं त्वामा नशन्त। स्तुतिभिर्हविर्भिश्च व्याप्नुवन्ति। आङ्पूर्वो नशिर्व्यप्तिकर्मा। आक्षाण आनडिति व्याप्तिकर्मसु पाठात्॥४॥

कण्वतमः। कणतेः शब्दार्थादशिप्रुषीत्यादिना क्वन्प्रत्ययः। अतिशयेन स्तोता अत एव कण्वसखा। बहुव्रीहित्वात्समासान्तोदात्ताभावः। कण्वाः स्तोतारः सखायो यस्य स तादृशोऽर्यः। स्वामिन्यन्तोदात्तत्वं वक्तव्यम् । पा. ३-१-१०३-१। इत्यन्दोदात्तत्वम्। स्वामी सर्वस्येश्वरः स इत् स एवाग्निः परस्य च प्रकृष्टस्य अ बाह्यस्यान्तरस्याव्यवहितस्य समीपे वर्तमानस्य शत्रोस्तरुषस्तारयिता विनाशयिता भवति। सोऽग्निर्गृणतः स्तोतॄनस्मान्पातु। रक्षतु। गॄ शब्दे क्र्यादिकः। शतुरनुमो नद्यजादी इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। तथा सूरीन्। षू प्रेरने। हविषाम् प्रेरयितॄनस्मान्रक्षतु। किञ्च तेषामेषां नोस्माकमवो रक्षणमन्नं वाग्निर्ददातु। प्रयच्छतु॥५॥

हे सुपित्र्य। पितुरागतः पित्र्यः। पितुर्यच्च। पा. ४-३-७९। इति यत्प्रत्ययः। शोभनपित्र्य हे अग्ने वाजिन्तमायातिशयेनान्नवतेऽत्यन्तम् बलवते वा। नाद्घस्येति नुडागमः। सह्यसे सहीयसे शत्रूणामतिशयेनाभिभवित्रे जातवेदसे जातप्रज्~काय तुभ्यं त्वां स्तोतुं तृषु क्षिप्रमनु च्यवानः स्तुतिभिरनुगत उद्युक्तोऽस्मि। क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणीति जातवेदः शब्दस्य चतुर्थी। सह्यसे। सहस्विञ्शब्दादीयसुनिविन्मतोर्लुगितीयसुन ईकारलोपश्छान्दसः। अनुद्रे चिदुदकवर्जिते स्थाने। आपदीत्यर्थः। शत्रुभिः सञ्जातायामापदि धृषता शत्रुधर्षन समर्थेन धन्वनेदात्मीयेन धनदैवाविष्यते पालकाय सते भूष्नवे। शतरनुम इति विभक्तेरुदात्तत्वम्। मंहितमाय पूज्यतमाय दातृतमाय वा ईदृशायाग्नये योऽहम् वरं वरणीयं हविः प्रयच्छामि सोऽहम् स्तुतिमपि तस्मै करोमीत्यर्थः॥६॥

सहसो बलस्य सूनरः सुष्ठु प्रेरकः। यद्वा। सुनुरित्यस्य वर्णव्यत्ययः। सूनरः सूणुः। बलेन मध्यमानत्वात्तस्य पुत्रः। अग्निर्नृभिः कर्मनेतृभिर्मर्तैर्मनुष्यैः सह सूरिभिर्विद्वद्भिरस्माभिर्वसु धनमभिलक्ष्यैवैवं स्तवे। स्तूयते। वसु ष्टव इत्यत्र संहितायां पूर्वपदादिति षत्वम्। मित्रासो न सुहृद इव सुधिताः सुहितास्तृप्ताः। दधातेर्निष्ठायाम् सुधितवसुधितेति नोपाइतिअः। सुधितार्थास्तृप्त्यर्था इति काशिकायामुक्तम्। ऋतायवो यज्ञम् कामयमानाः। न च्छन्दस्य पुत्रस्येति दीर्घेत्वयोः प्रतिषेधः। ईदृशा ये सूरयो द्यावो न द्योतमाना इव द्युम्नैः। द्युम्नं द्योततेर्यशो वान्नं वा। नि. ५-५। इति यास्कः। अग्निप्रदत्तैर्बलैरात्मीयैर्यशोभिर्वा मानुषाञ्शानानभि सन्ति अभिभवन्ति। यद्वृत्तयोगादनिघातः॥७॥

ऊर्जो नपात्। नपादित्यपत्यनाम। अन्नस्य पुत्र। अन्नं वा आज्यमिति श्रवणात्तेन प्रवृद्ध्यमानत्वात्। बलस्य वा पुत्र। सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्सर इत्यूर्ज इत्यस्य पराङ्गवद्भावेनामन्त्रितत्व आमन्त्रितस्य चेति षाष्ठिकमाद्युदात्तत्वम्। हे सहसावन् सहस्विन्नग्ने त्वा त्वामित्येवमुपस्तुतस्यैतन्नामकस्यर्षेर्मम व्रुशा हविषाम् वर्षयित्री तैः सहिता वाक् स्तुतिर्वदन्ते। स्तौति। वृषा। इगुपधज्ञेति कः। अजाद्यतष्टाप्। किञ्च वयं त्वां स्तोषाम। स्तवाम। स्तौतेर्लेट्यडागमः। ततस्त्वया सुवीराः शोभनपुत्राः स्याम। द्राघीयो दीर्घतममायुर्जिवनं प्रतरमत्यर्थं दधाना धारयन्तो भवेम॥८॥

हे अग्ने त्वा त्वामित्येवमुक्तप्रकारेन व्रुष्टिहव्यस्यैतन्नामकस्यर्षेः पुत्रा उप्ततुतास उपस्तुता एतदभिधाना ऋषयः सूक्तद्रष्टारोऽवोचन्। अभ्यष्टुअवन्। तानृषींश्च त्वं पाहि । रक्ष। चवायोगे प्रथमेति न निघातः। तथा गृणतह् स्तोतृण् सूरिन्विदुषश्च पाहि। वषड्वषडिति मन्त्रेणोर्ध्वासो हविष्प्रदानार्थमूर्ध्वमुख हस्ताः सन्तोऽनक्षन्। व्याप्नुवन्। नक्षतिर्व्याप्तिकर्मा। नमो नम इत्येवमूर्थ्वासः स्तोतुमुद्युक्ता अनक्षतन्। य उक्तगुणास्तानुभयविधान्यष्टॄन् स्तोत्रॄन्पालय॥९॥