दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 68

उदप्रुत इति द्वादशर्चमष्टमं सूक्तम् । ऋष्याद्याः पूर्ववत्। उदप्रुत इत्यनुक्रान्तम्। उक्थे ब्राह्मणच्छन्ंसिन एतत्सूक्तम्। सूत्रितं च। प्र मंहिष्थायोदप्रुतोऽच्छाम इन्द्रम्॥ आ. ६-१-। इति॥

उदप्रुत उदकस्योद्गमयितारो वयह् पक्षिणः पक्वात्सस्याद्रक्षमाणाः कृषीवलाः। न उपमार्थे। यथा शब्दायन्ते। यथा च वावदतः पुनः पुनः शब्दाय मानस्याभ्रियस्येवाभ्रसमूहस्य घोषाः शब्दा यथा भवन्ति। किञ्चगि रिभ्रजो गिरिभ्यो मेघेभ्यो भ्रष्टा निर्गता उर्मयोऽप्समूहा यथा मदन्तः शब्दायमाना भवन्ति। तथार्क अर्चकाः स्तोतारो बृहस्पतिमभ्यनावन्। अभिष्तुवन्ति। नु स्तवने॥१॥

आङ्गिरसोऽङ्गिरसः पुत्रो नक्शमाणः स्वतेजसा व्याप्नुवन् भग इवेद्भगो देव इव स्थितो बृहस्पतिरेवार्यर्मणं स्तुतेः प्रेरकं स्तोतारं गोभिः सह संनिनाय। नयति। संयोजयति। मित्रो न मित्रो यथा जने जनपदे स्वरश्मीन्संयोजयति तद्वद्दंपती जायापती अनक्ति। सङ्गमयति। स्वसामर्थ्यं तत्र स्थापयतीत्यर्थः। हे बृहस्पते आशून्व्याप्तान्स्वरश्मीन्वाजय। तव स्तोतृषु गमय। स्थापय। आशूनिव व्याप्तानश्वानाजौ सङ्ग्रामे योद्धारो यथा सङ्गमयन्ति तद्वत्॥२॥

साध्वर्याः साधूनां कल्याणानां पयसां नेत्रिरतिथिणीः सततं गच्छन्तीरिषिरा एशणीयाः स्पार्हाः स्पृहणीयाः सुवर्णाः शोभनशुक्लादिवर्णोपेता अनवद्यरूपाः प्रशस्यरूपा एता गाः पर्वतेभ्यो वलसंबन्धिभ्यो वितूर्य निर्गमय्योपे। देवसमीपे निर्वपति। प्रापयति। तत्र दृष्टान्तः। यवमिव यथा यवं स्थिविभ्यः कुसिदेभ्य आदाय निर्वपति। डुवप् बीजसन्ताने। लिटि रूपम्। यद्वा। साधुनयनादि गुणयुक्ता गाः अपः पर्वतेभ्यो मेघेभ्य आहृत्य सर्वत्र वर्षति॥३॥

मधुनोदकेनापुर्षायन् पृथिवीमाभिमुख्येन सिञ्चन्। प्रुष प्लुश स्नेहनसेचनपूरणेषु। व्यत्ययेन विकरणस्य शायजादेशः। ऋतस्योदकस्य योनिं मेघमवक्षिपन् व्रुष्त्यर्थमवकिरन्नर्कोऽर्चनीयो बृहस्पतिर्द्योर्द्युलोकादुल्कामिमिवोल्कां यथोद्धरति तद्वदश्मनः शिलोच्चयाद्वलेनाधिष्थिताद्गाः पणिभिरपहृतान्पशूनुद्धरन्नूर्ध्वं गमयन्भूम्यास्त्वचं तेषां शफैर्वि बिभेद। विभिन्नामकार्षीत्। सर्वत्र गा वितता अकार्षीदित्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः। उद्नेव यथा वृआह्ट्युदकेन पर्जन्यो भूमित्वचं विभिनत्ति तद्वत्॥४॥

स बृहस्पतिर्ज्योतिषा तमसावृते पर्वतविवरे कृतेन सूर्येणान्तरिक्षात्तत्तमोऽपाजत्। अपागमयत्। तत्र दृष्टान्तः। उद्नः शीपालमिव। यथोदकाद्वातो वायुः शीपालं शैवालमपगमयति तद्वत्। ततः सोऽयमनुमृश्याऽत्र गावस्तिष्थन्तीति विचार्य निश्चित्य वलस्य स्वभुतस्य पर्वतस्यान्तर्गता गा आ चक्रे। आ समन्तादकार्षीत्। कथमिव। अभ्रमिव यथा वायुरन्तरिक्षस्थितमभ्रं मेघमाकिरति तद्वत्॥५॥

पीयतः। पीयतिर्हिंसाकर्मा। हिम्सकस्य वलस्य जसुमायुधं यदा यस्मिन्काले भेत् भिनत्ति। केन साधनेन। अग्नितपोभिरग्निवत्तपनशीलैरर्कैरर्चनीयै रश्मिभिः अपि वा मन्त्रैर्जनत्ति। किञ्च दद्भिः। पद्दन्नोमासित्यादिना दन्तशब्दस्य दद्भावः। यथा दन्तैः परिविष्टं भक्ष्यं जिह्वा भक्षयति तद्वत्स परिविष्टं पर्वते पणिभिः परिवृतं वलनामानं यदादत् अभक्षयत् अवधीत् तदानीं तैरपहृतानामुस्रियाणां गवां निधीनाविरकृणोत्। आविर्भूतमकरोत्॥६॥

बृहस्पतिर्गुहा गुहायां सदने स्थाने स्वरीणां शब्दायमानानामासां गवां त्यत्तत्प्रसिद्धं नाम नामधेयं यद्यदामत हि ज्ञातवान्खलु। मनु अवबोधने। लुङि तनादिभ्यस्तथासोः। पा. २-४-७९। इति सिचो लुक्। तदानीं पर्वतस्यान्तः स्थिता उस्रिया गास्त्मनात्मनैवासहायेन पर्वतं भित्त्वोदाजत्। उदगमयत्। तत्र दृष्टान्तः। आण्डेव यथा शकुनस्य पक्षिण आण्डानि भित्त्वा तत्र स्थितं गर्भमुद्गमयति तद्वत्॥७॥

बृहस्पतिरश्नाश्मना व्याप्तया शिलयापिनद्धं पिहितं मधु गोलक्षणं पर्यपश्यत्। परितोऽद्राक्षीत्। तत्र दृष्टान्तः। मत्स्यं न यत्था दीने शुष्क उदनि। उदकशब्दस्योदन्नादेशः। उदके क्षियन्तं निदसन्तं मत्स्यं यथा पश्यति तद्वत्। दृष्ट्वा च तद्गोलक्षणं मधु विरवेण विविधेन शब्देन विकृत्य वलं छित्वा निर्जभार। कथमिव। चमसं न । चमन्ति भक्षयन्त्यत्रेति चमसः सोमपात्रम् । तं यथा वृक्षान्निर्हरति तद्वत्। हरतेर्लिटि रूपम्। ह्रुग्रहोर्घः॥८॥

स बृहस्पतिस्तत्र पर्वतविवरे गवां दर्शनायोषमुशसमविन्दत्। आलभत। स एव स्वरादित्यं सोऽग्निं लब्ध्वार्केणार्चनीयेन तेजसा तमांसि वि बबाधे। अत्यर्थं बाधितवान्। ततः स गोवपुशो गोरूपशरीरस्य पशुभिः परिवृतस्य वलस्य पर्वणः पर्वतात्ता गा निर्जभार। बलेन निर्जहार बलादाहरने द्रुष्टान्तः। मज्जानं न पर्वणः अस्थ्नो मज्जानं कथतिक्लेशेन निर्हरन्ति तद्वत्॥९॥

हिमेव यथा हिमेन पर्णा पर्णानि पद्मपत्राणि मुषिता मुषितानि भवन्ति तद्वद्वलेन वनानि वननीयानि गोधनानि मुषितान्यभूवन्। अथ गवामन्वेषणाय बृहस्पतिनागतेन हेतुना वलोऽकृपयत्। अस्मै ता मुषिता गाः प्रायच्छत्। तत्राननुकृत्यमननुकरणीयमपुनः कर्तव्यं च तत्कर्म चकार। यथा तत्पश्चात्करणीयं न भवति यथा पुनकरणीयं तथाकार्षीदिर्थः। किं तदिति आह। सूर्यामासा सूर्यचन्द्रमसौ मिथः परस्परमहोरात्रयोरुच्चरात उच्चरत इति यात् तच्चकार। यादिति दीर्घश्छान्दसः॥१०॥

पितरः पालयितारो देवा द्यां द्युलोकं नक्षत्रेभिराश्विन्यादिभिरभ्यपिंशन्। अभितोऽदीपयन्। पिश अवयवे। अयं दीपनायां वर्तते। तत्र दृष्तान्तः। श्यावं न यथा श्याववर्णमश्वं कृशनेभिः सौवर्णैराभरणैरलङ्कुर्वन्ति तद्वत्। तथा रात्र्यां तमो निहितवन्तः। किञ्चाहन्नह्नि ज्योतिरादित्याख्यमदधुः। अदधुरित्युत्तरवाक्येन सम्बन्धः करणीयः। अन्यथा स्वरो न घटेत। अत्र तु वाक्यभेदादनिघातः। यदा बृहस्पतिरद्रिं वलेनाधिष्थितं शिलोच्चयं भिनत् अभिनत् विभिद्य च तत्र स्थितान्गाः पशून्विदत् अविदत् आलभत। विदेर्लुङि लृदित्त्वादङ्। तदा देवा एवमकार्षुरित्यर्थः॥११॥

अभ्रियायभ्रेषु भवायान्तरिक्ष्याय मध्यमाय बृहस्पतय इदमुक्तं नमः स्तोत्रमकर्म। वयमकार्ष्म। यो ब्रुहस्पतिः पूर्वीर्बह्वीरृचोऽन्वनुक्रमेणानोनवीति अत्यर्थमाभिमुख्येन ब्रवीति स ब्रुहस्पतिरेव गोभिरश्वैश्च युक्तं वीरेभिः पुत्रैर्नृभिर्भृत्यादिभिश्च सहितं वयोऽन्नं नोऽस्मभ्यं स्तोतृभ्यो धात्। दधातु। प्रयच्छतु। तच्छब्दावृत्तिरादरार्था॥१२॥