दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 24

6 ऋचः

ऋषिः: विमद ऐंद्रः प्राजापत्यो वा वसुकृद्वा वासुक्रः देवता: इंद्रः छन्दः: आस्तारपंक्तिः

सूक्तम् 10.24 - सम्पूर्णम्

1 / 6
ऋक्: 10.24.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (6)
10.24.1
इन्द्र॒ सोम᳚मि॒मं पि᳚ब॒ मधु᳚मन्तं च॒मू सु॒तम् ।
अ॒स्मे र॒यिं नि धा᳚रय॒ वि वो॒ मदे᳚ सह॒स्रिणं᳚ पुरूवसो॒ विव᳚क्षसे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
इन्द्र᳚ । सोम᳚म् । इ॒मम् । पि॒ब॒ । मधु᳚॑मन्तम् । च॒मू इति᳚ । सु॒तम् ।
अ॒स्मे इति᳚ । र॒यिम् । नि । धा॒र॒य॒ । वि । वः॒ । मदे᳚ । स॒ह॒स्रिण᳚म् । पु॒रु॒व॒सो॒ इति᳚ पुरु॑वसो । विव᳚क्षसे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इंद्र त्वं इममीदृशं सोमं पिब । कीदृशं मधुमन्तं मधुररसोपेतं चमू चम्वोः अधिष- वणफलकयोः सुतमभिषुतं तदनंतरं पुरुवसो बहुधन हे इंद्र वः तव विमदे विशेषेण सो- मजन्यमदे सति अस्मे अस्मासु रयिं धनं निधारय नितरां स्थापय । कीदृशं सहस्रिणं सहस्रसंख्यायुक्तं प्रभूतमित्यर्थः । त्वया दत्तेन धनेन यस्माद्वयं पुनरपि त्वदर्थं यागं कुर्मः तस्मादस्मासु धनं निधेहीत्यर्थः । अतः कारणाद्विवक्षसे महन्नामैतत् त्वं महान् भवसि ॥ १ ॥

10.24.2
त्वां य॒ज्ञेभि᳚रु॒क्थैरुप᳚ ह॒व्येभि᳚रीमहे ।
शची᳚पते शचीनां॒ वि वो॒ मदे॒ श्रेष्ठं᳚ नो धेहि॒ वार्यं॒ विव᳚क्षसे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वाम् । य॒ज्ञेभिः᳚ । उ॒क्थैः । उप᳚ । ह॒व्येभिः᳚ । ई॒म॒हे॒ ।
शची᳚॑पते । श॒ची॒ना॒म् । वि । वः॒ । मदे᳚ । श्रेष्ठ᳚म् । नः॒ । धे॒हि॒ । वार्य᳚म् । विव᳚क्षसे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र वयं यज्ञेभिर्यज्ञैः सोमयागादिभिः उक्थैः शस्त्रलक्षणैः स्तोत्रैः हव्येभिर्हव्यैः पु- रोडाशादिभिश्च उपेत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यपदाध्याहारः त्वामुपेत्य ईमहे अभिलषितं धनं याचा- महे । अतः हे शचीपते कर्मणां पालक यतः त्वं केषांचित्कर्मणां पालकोभवसि इति न किंतु शचीनां सर्वेषां कर्मणां पालकोभवसीत्यर्थः । एवं याचितस्त्वं नोस्मभ्यं वार्यं वर- णीयं श्रेष्ठं प्रशस्यतमं पश्बादिधनं धेहि देहि । शिष्टं स्पष्टं ॥ २ ॥

10.24.3
यस्पति॒र्वार्या᳚णा॒मसि᳚ र॒ध्रस्य᳚ चोदि॒ता ।
इन्द्र᳚ स्तोतॄ॒णाम᳚वि॒ता वि वो॒ मदे᳚ द्वि॒षो नः᳚ पा॒ह्यंह᳚सो॒ विव᳚क्षसे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यः । पति᳚म् । वार्या᳚णाम् । असि᳚ । र॒ध्रस्य᳚ । चो॒दि॒ता ।
इन्द्र᳚ । स्तो॒तॄ॒णाम् । अ॒वि॒ता । वि । वः॒ । मदे᳚ । द्वि॒षः । नः॒ । पा॒हि॒ । अंह᳚सः । विव᳚क्षसे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र यस्त्वं वार्याणां वरणीयानां धनानां पतिरसि स्वामी भवसि । रध्रस्य राधक स्य स्तोतुश्चो दिता धनदानेन कर्मसु नियोक्ता च भवसि । किंच हे इंद्र यस्त्वं स्तोतॄणां अविता रक्षकोसि सत्वं विवोमदे तव विविधे सोमजन्यमदे सति द्विषोद्वेष्टुः सकाशात् नोस्मान् पाहि रक्ष अंहसः पापाच्च रक्ष । कस्मादेवमुच्यसे यस्मात्त्वं विवक्षसे महान् भवसि ॥ ३ ॥

10.24.4
यु॒वं श᳚क्रा माया॒विना᳚ समी॒ची निर᳚मन्थतम् ।
वि॒म॒देन॒ यदी᳚ळि॒ता नास᳚त्या नि॒रम᳚न्थतम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यु॒वम् । श॒क्रा॒ । मा॒या॒॑विना᳚ । स॒मी॒ची इति᳚ स॒म्॑ई॒ची । निः । अ॒म॒न्थ॒त॒म् ।
वि॒॑म॒देन᳚ । यत् । ई॒ळि॒ता । नास᳚त्या । निः॒॑अम᳚न्थतम् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे शक्रा शक्रौ शत्रुवधादिकर्मसु समर्थौ हे अश्विनौ मायाविना मायाविनौ प्रज्ञावंतौ शत्रुवंचनकुशलौ वा युवं युवां समीची परस्परं संगतौ निरमन्थतं अग्निं निरमश्नीतम् । अ- श्विनावध्वर्यूइतिब्राह्मणोक्तत्वात् । अग्निमंथनमप्यश्विनोरुपपन्नमिति । कदाश्विनौ निर्मथित- वंतौ उच्यते—यद्यदा नासत्या नासत्यौ युवां विमदेन मया ईळिता ईळितौ स्तुतौ निर मंथतं निरमश्नीतं तदानीं युवां परस्परं संगतौ निर्मथितवन्तौ स्थइत्यर्थः ॥ ४ ॥

10.24.5
विश्वे᳚ दे॒वा अ᳚कृपन्त समी॒च्योर्नि॒ष्पत᳚न्त्योः ।
नास᳚त्यावब्रुवन्दे॒वाः पुन॒रा व᳚हता॒दिति᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
विश्वे᳚ । दे॒वाः । अ॒कृ॒प॒न्त॒ । स॒म्॑ई॒च्योः । निः॒॑पत᳚न्त्योः ।
नास᳚त्यौ । अ॒ब्रु॒व॒न् । दे॒वाः । पुनः᳚ । आ । व॒ह॒ता॒त् । इति᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ह अश्विनौ युवाभ्यां अग्निमंथनकाले प्रेर्यमाणयोः समीच्योः परस्परेण संयुक्तयोरर- ण्योर्निष्पतन्त्योः विस्फुलिंगान्निर्गमयन्त्योः सत्योः विश्वे सर्वे इन्द्रादयोदेवाः अकृपंत युवामस्तुवन् । किंच देवाः नासत्यावश्विनौ युवामब्रुवन् अवोचन् । किमिति पुनरावहता दिति पुनः पुनः ईदृशानि जगत्स्थितिहेतुभूतानि कर्माणि युवामाभिमुख्येन स्थित्वावहतां यद्वा युवाभ्यामुत्पाद्यमानः पुनश्चायमग्निः अस्मदीयानि हवींषि आवहत्विति देवानासत्या- वब्रुवन् ॥ ५ ॥

10.24.6
मधु᳚मन्मे प॒राय᳚णं॒ मधु᳚म॒त्पुन॒राय᳚नम् ।
ता नो᳚ देवा दे॒वत᳚या यु॒वं मधु᳚मतस्कृतम् ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
मधु᳚॑मत् । मे॒ । प॒रा॒॑अय᳚नम् । मधु᳚॑मत् । पुनः᳚ । आ॑अय᳚नम् ।
ता । नः॒ । दे॒वा॒ । दे॒वत᳚या । यु॒वम् । मधु᳚॑मतः । कृ॒त॒म् ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अश्विनौ मे मदीयं परायणं गृहात्परागमनं मधुमत् अत्र रसविशेषवाचिना मधु- श्ब्देन तद्गता प्रीतिर्लक्ष्यते युवयोः प्रसादात्प्रीतियुक्तं भवत्वितिशेषः । पुनः आयनं गृहं प्रत्यागमनं मधुमत्प्रीतियुक्तं भवतु । अपिच हे देवा देवौ द्योतमानौ ता तौ युवं युवां नोस्मान् मधुमतः प्रीतियुक्तान् कृतं कुरुतम् । केनेति उच्यते—देवतया देवत्वेन अणिमा- दिदेवतैश्वर्ययोगेनेत्यर्थः ॥ ६ ॥

भद्रमित्येकादशर्चं नवमं सूक्तं तुह्यादिपरिभाषयेदमप्यास्तारपाङ्क्तं सोमदेवताकं ऋषि श्चान्यस्मादितिपरिभाषया प्राजापत्यऎन्द्रोवा विमदोवा वसुक्रोवसुकृद्वा ऋषिः । तथाचानु- क्रान्तम् भद्रमेकादशसौम्यमिति । गतोविनियोगः ।