दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 53

यमैच्छामेत्येकादशर्चमेकादशं सूक्तम् । देवानां वाक्यत्वाद्देवा ऋषयः। तदद्येति तृचस्य सौचीकोऽग्निरृषिः। तन्तुं तन्वन्नित्याद्या अष्टमीवर्जिता जगत्यः। अष्टमी शिष्टाश्च त्रिष्टुभः। तथा चानुक्रान्तम्। तन्तुमाद्या जगत्योऽष्टमीवर्जमिति। शिष्टमुक्तम्। गतः सूक्तविनियोगः॥

यमग्निमैच्छाम अनिष्तवन्तो वयं मनसा हविष्प्रापण बुद्ध्या। मह्यं हविः प्रापयत्विति बुद्ध्येत्यर्थः। सोऽयमग्निरागात्। आजगाम। कीदृशोऽग्निः। यज्ञस्य यज्ञं विद्वान् तथा पुरुषः परूंषि सन्धातव्यान्यङ्गानि चिकित्वानभिगच्छन्। सोऽग्निर्यजीयान्यष्टृतमो नोऽस्मान्देवताता देवतातौ यज्ञे यक्षत्। यजतु। निहि षत्सत्। न्यसीदत्खलु वेद्यामिति शेशः। कीदृशः सन्। अन्तर ऋत्विजां यष्टव्यानां देवानां च मध्ये सञ्चरन् अस्मत्पूर्वोऽस्मत्तो देवेभ्यः पूर्वभावी सन्। अग्निं समिध्य पश्चाद्धि देवा आह्वयन्ते॥१॥

दर्शपूर्णमासयोः पुराराधीत्येषा जप्या। सूत्रमुदाहृतम्।

अयमग्निर्होता होमनिश्पादको यजीयान् यष्टृतमश्च सन्निपदावेद्यां निषदनेनाराधि। सिद्धोऽभूत्। आहुतियोग्योऽभूदित्यर्थः। तथाभूतोऽयं सुधितानि सुष्ठु निहितानि प्रयांसि चरुपुरॊडाशाद्यन्नान्यभि हि खत्। अभिचष्टे। सर्वतः पश्यति। हीति पादपुरणः। कया बुद्ध्येति। यज्ञियान्यष्टव्यानाहुतिभाजो देवान् हन्त शीघ्रमाज्येन याजमहै तथीड्यान् स्तुतिभाजो देवान् स्तुत्येळामहा इति बुद्ध्येति शेषः॥२॥

यस्मिन्यजमाने जीवति मृतशब्दो जायते तस्य सुरभिमतीष्टिः कर्तव्या। साध्वीमकरित्येषा तत्र याज्या। सूत्रितं च। अग्निर्होता न्यसिदद्यजीयान् साध्वीमकर्देववीतिं नो अद्य। आ. ३-१३। इति॥

अयमग्निरद्य नोऽस्माकं देववीतिं देवानामागमनवन्तं देवानां हविर्भक्षणोपेतं वा यज्ञं साध्वीमकः। साधुमकरोत्। वयं च यज्ञस्य जिह्वां गुह्यां गूढतरां जिह्वामविदाम। लब्धवन्तः स्म। अग्निर्हि यज्ञस्य जिह्वा तेन देवानां पानाज्जिह्वात्वेनोपचारः। स तादृशोऽग्निः सुरुभिः सुगन्ध आयुर्देवैर्दत्तमायुष्यं वसान आच्छादयन्नागात् आगच्छति। आगत्य च नोऽस्मदर्थं देवहूतिं देवानामाह्वानवन्तं यज्ञं भद्रामकः। कल्याणं कृतवान्। आद्येदानीम्॥३॥

दर्शपूर्णमासयोः सामिधेन्यर्थं प्रेषितेन होत्रा तदद्य वाच इत्येषाजप्या। स्रुगादापनात्पूर्वमपि जप्या। सूत्रितं च। तदद्य वाचः प्रथमं मसीयेति समाप्य। आ. १-२। इति॥

इदमुत्तरं चाग्नेर्वाक्यमित्युक्तम् । आद्येदानीं प्रथमम् । मुख्यानामैतत्। वाचां मुख्यं तद्वाचो वचो वचनं मसीय। मंसीय। उच्चारयामि। येन वचसाहं देवाश्च वयमसुरानभ्यसाम। अभिभवेम। किं तत्प्रथमं वचनमिति उच्यते। ऊर्जादो हे अनाद उतापि च यज्ञियासो यज्ञार्हा हे पञ्च जना देवमनुष्यादयः यूयं मम होत्रं जुषध्वम् । सेवध्वमिति। एवं बहूच्यमानेऽग्निमनूद्यन्ति सर्वे देवा इत्यभिप्रायः। अत्र तदद्य चाच इत्यादि निरुक्तं द्रष्टव्यम्। नि. ३-८॥४॥

पञ्च जना देवादयो मम होत्रं हवमाह्वानं जुषन्ताम्। सेवन्ताम्। अपि च गोजाता भूम्यामुत्पन्नाः। यद्वा। गोशब्देन तज्जं पय आदिकमुच्यते। हविरर्थं प्रादुर्भूता इत्यर्थः। तादृशे ये सन्ति। उतापि च ये यज्ञियासो यज्ञार्हाः सन्ति ते मम होत्रं जुषन्ताम्। किञ्च पृथिवी पृथिवीदेवता पार्थिवात्पृथिवीसम्बन्धान्नोऽस्मानंहसः पापात्पातु। रक्शतु। तथान्तरिक्षमन्तरिक्षदेवता दिव्यादान्तरिक्षादंहसः पापसकाशादस्मान्पातु॥५॥

गार्हपत्यादारभ्याहवनीयाद्वेदिं वेदतृणैरास्तृणाति तन्तुमित्यनया। सूत्रितं च। अविधून्वन् सन्ततं स्तृणन् सव्येन गार्हपत्यादाहवनीयमेति तन्तुम् तन्वन्रजसो भानुमन्विहि। आ. ११-१। इति। अग्निहोत्रहोमेऽप्यनयोदकधारा स्रावणीया। सुत्रितञ्च। गार्हपत्यदविच्छिन्नामुदकधारां हेरेत्तन्तुं तन्वन्रजसो भानुमन्विहि। आ. २-२-। इति । अग्न्यन्तराले श्वातिक्रमणेऽनया गार्हपत्याहवनीययोर्मध्य उदकेन भस्मना चापुरयेत्। सूत्रितं च। गार्हपत्याहवनीययोरन्तरं भस्मराज्योदकराज्या च सन्तनुयात्। आ. ३-१०। इति। आग्निमारुतेऽप्येषा धाय्या। सुत्रितं च। तन्तुं तन्वन्रजसो भानुमन्विह्येवान इन्द्रो मघवाविरप्शी। आ. ५-२०। इति॥

हे अग्ने तन्तुं यज्ञं तन्वन्विस्तारयन्रजसो रञ्जनात्मकस्य लोकस्य भानुं भासकमादित्यमन्विहि। अनुगच्छ। रश्मिद्वारा सुर्यमण्डलं प्रविशेत्यर्थः। किञ्च ज्योतिष्मतः। प्रकाशवतो यज्ञस्य पथो गमनमार्गान् अथवा ज्योतिष्मतो दीप्तिमतः स्वर्गस्य पथो मार्गान्देवयानान् रक्ष। पालय। कीदृशान्मार्गान्। धिया कर्मणा कृतान् सम्पादितान्। किञ्च सोऽग्निर्जोगुवां स्तोतृणामपः। कर्मनामैतत्। क्रियया व्याप्यं कर्मानुल्बणमनतिरिक्तं वयत। करोतु। यदेव यज्ञ उल्बणं क्रियते तस्यैवैषा शान्तिः। तै. सं. ३-४-३--७। इति हि ब्राह्मणम् । स त्वं मनुर्भव। मन्तव्यो भव। स्तुत्यो भवेत्यर्थः। किञ्च दैव्यं जनं देवसङ्घं जनय। उत्पादय। यज्ञाभिगमनवन्तं कुर्वित्यर्थः॥६॥

अत्र यज्ञजिगमिषवो देवाः परस्परं ब्रुवते। हे सोम्याः सोमार्हा देवाः यूयमक्षानहोऽक्षेषु नह्यान् बन्धनीयानश्वान्नह्यतन। नह्यत। बध्नीत रथे। उतापि च रशना अश्वबन्धनप्रग्रहानिष्कृणुध्वम्। इश्कुरुत। सम्यक् संस्कुरुत। नकारलोपश्छान्दसः। उतापि चापिंशत। पिश अवयवे। अश्वानलङ्कुरुतेत्यर्थः। अष्टावन्धुरम्। वन्धुरं सारथिनिवासस्थानम्। अष्टसङ्ख्याकवन्धुरोपेतं रथं सूर्यसम्बन्धिनमभितः सर्वतो वहत। सूर्यरथेन साकं युष्मदीयान्रथान्यज्ञं प्रतिगमयतेत्यर्थः। येन देवासो देवाः प्रियमस्माननयन् अभिगमयन्ति तं रथमभितो वहतेति सम्बन्धः। यद्वा। तं यज्ञं प्रति वहतेति योज्यम्॥७॥

वैवाहिके प्रयाणे यदि नावा तार्या नदी स्यात् तदानीमश्मन्वतीत्यर्धर्चेन वधूं नावामारोहयेत् उत्तरेणार्धर्चेन नदीमुत्क्रमयेत्। सूत्रितं च। अश्मन्वती रीयते सं रभध्वमित्यर्धर्चेन नावमारोहयेदुत्तरेणोत्क्रमयेत्। आ. गृ. १-८-२, ३। इति॥

अनयापि देवा यज्ञजिगमिषवः परस्परं ब्रुवते। अश्मन्वती नाम नदी रीयते। गच्छति। री गतिरेषणयोः। तां यज्ञगमनायोत्तरीतुमुत्तिष्ठत। उद्गच्छत। तथा कृत्वा प्रतरत। तां नदीमुल्लङ्घयत। हे सखायो यजमानस्य सखि भूता इति देवानां सम्बोधनम् । अत्रास्यां नद्यां जहाम। परित्यजाम। कानिति उच्यते। येऽशेवाः। शेवमिति सुखनाम। येऽसुखभूता आसन् अभवन् अस्मानाश्रित्य वर्तन्ते ताञ्जहाम। तथा कृत्वा शिवान् सुखकराणि वाजानन्नानि हवींष्यभिप्राप्तुमुत्तरेम॥८॥

अयं त्वष्टा देवशिल्पी मायाः। कर्मनामैतत्। कर्माणि पात्रनिर्माण विषयाणि वेत्। वेत्ति। जानाति। स च त्वष्टापसां शोभनकर्मवतां मध्येऽपस्तमोऽतिशयेन शोभनकर्मा देवपानानि देवाः पिबन्ति येशु तानि पात्रा सोमपात्राणि बिभ्रद्दारयन्वर्तत इति शेषः। स च त्वष्टा नूनमिदानीमग्नौ हविर्वहनायाङ्गीकृते सति स्वायसं शोभनायः सारभूतं परशुं शिशिते। तीक्ष्णयति। त्वष्टा पात्रसम्पादनार्थं येन परशुनैतश एतशवर्णो ब्रह्मणस्पतिर्बह्मणो मन्त्रस्य पाता पात्रादिसम्पादनरूपस्य कर्मणः स्वामी वा वृश्चात् वृश्चति॥९॥

हे कवयो मेधाविनस्त्वष्टुर्मम शिष्या ऋभवः सतः। सन्त इत्यर्थः। प्रशस्ताः यूयं नूनमिदानीं सं शिशीत अत्यर्थं तीक्ष्णीकुरुत वाशीः। याभिर्वाशीभिः पात्राण्यमृताय सोमाय। तत्पानायेत्यर्थः। यद्वा । युष्माकममृतत्वाय तदर्थम् तक्शत। सम्पादयथ। हे कवयो विद्वांसः यूयं गुह्यानि गोपनीयानि पदा पदानि निवासस्थानानि कर्तन। कुरुत। येन स्थानकरनेन देवासो देवाः यूयममृतत्वमानशुः प्राप्ता यूयम् । एवं स्वशिष्यानाह॥१०॥

ते मरुतो गर्भे मृताया गोर्मध्ये ग्राहके चर्मणि मृताया गोः सम्बन्धिनि योशां काञ्चिद्गामदधुः। धारितवन्तः। निश्चर्मणॊ गामरिणीत धीतिभिः। ऋ. १-१६१-७। इत्युक्तम्। तथासनि मृताया आस्ये वत्समदधुः। केन साधनेन। अपीच्येन मनसा देवत्वमाकाङ्क्षतोतापि च जिह्वया। साद्रुश्यप्रधानोऽयं निर्देशः। जिह्वावदायतय वाश्येत्यर्थः। यद्वा जिह्वया युक्तां योषामिति सम्बन्धः। सिषासनिः सम्भजनशीलः स ऋभुसङ्घो विश्वाहा सर्वेष्वहः सु सर्वदा योग्याः स्वोचिताः सुमनाः स्तितीरभिवनते। स च सङ्घो जितिं शत्रुजयं कामं कार इत् कर्तैव। शत्रुजयकर्तैव॥११॥