दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 50

प्रवो मह इति सप्तर्चमष्टमं सूक्तम् । आदितो द्वे जगत्यौ। के ते नर इत्यादिके द्वे अभिसारिण्यौ। आदितो द्वौ दशाक्षरौ ततो द्वौ द्वादशकौ साभिसारिणी। तदुक्तम् । वैराजौ जागतौ चाभिसारिणी। अनु. ९-४। इति । ततो द्वे जगतौ। पूर्ववदृषिदेवते। तथा चानुक्रान्तम् । प्र वो महे सप्त द्विजगत्याद्यन्तं केतेऽभिसारिण्याविति। महाव्रते निष्केवल्य एतत्सूक्तं निविद्धानम् । सूत्रितं च। प्र वो महे मन्दमानायान्धस इति निविद्धानम् । ऐ. आ. ५-३-१। इति॥

हे स्तोतः वस्त्वम् । पूजार्थे बहुवचनम् । महे महतेऽन्धसः। आन्धसेत्यर्थः। सोमेन मन्दमानाय मोदमानाय विश्वानराय सर्वस्य नेत्रे। नरे संज्ञायामिति दीर्घः। विश्वाभुवे सर्वस्य भावयित्रे मह्यमिन्द्राय प्रार्च। अर्चतिः स्तुतिकर्मा। प्रोच्चारय। यस्य ममेन्द्रस्य सुमखं सुष्ठु मंहनीयं सहो बलं महि महच्छ्रवोऽन्नं नृम्णं सुखं च रोदसी द्यावापृथिव्यौ सपर्यतः। पूजयतः। तस्मा इन्द्रायार्चेति समन्वयः॥१॥

सो चिन्नु स ख्लविन्द्रः सख्या सखिभूतेन निमित्तेन नर्यो नृभ्यो हित इनः सर्वस्येश्वरः स्तुतः सर्वैरभिष्टुतः। सख्या स्तुत इति वान्वयः। मावते मत्सदृशाय नरे नराय चर्कृत्यः। पुनः पुनः कर्तव्यः। परिचरणीय इत्यर्थः। अथ प्रत्यक्षवादः। हे सत्पते सतां पालकेन्द्र स त्वं विश्वासु सर्वासु धूर्षु वोढव्येषु कार्यभारेषु वाजकृत्येषु च बलकृत्येषु च वृत्रे वाप्सु मेघे वर्तमानेषूदकेषु च निमित्तेषु हे शूर त्वमभि मन्दसे। अभिष्टूयसे॥२॥

हे इन्द्र ते के नरः के मनुष्या इति प्रश्नः। ते महान्तो मया ज्ञातव्या इत्यभिप्रायः। प्रष्टव्यानाह। ये नरास्ते तवेषेऽन्नाय प्रभवन्तीति शेषः। ये च ते सुम्नं सुखं त्वदीयं सधन्यं धनयुक्तमियक्षान् गच्छन्ति। इयक्षतिर्गतिकर्मा। त्वदीयमन्नं सुखं धनं च ये लभन्ते ते के महात्मान इति। किञ्च के ते तवासुर्यायासुरसम्बन्धिने तेशां वधनिमित्ताय वाजाय बलाय हिन्विरे। प्रेरयन्ति सोमादि हविः। के वाप्सु स्वासु स्वापेक्षितेषूदकेषूर्वरासु सर्वसस्याढ्यासु भूमिषु पौंस्ये पुंस्त्वे चेति तेशु निमित्तभूतेषु हविः प्रेरयन्तीत्यनुवर्तते। उक्तविधा मनान्तो दुर्लभा इति भावः॥३॥

भुवस्त्वमिन्द्रेति दर्शपूर्णमासयोर्माहेन्द्रस्य हविषो याज्या। सूत्रितं च। महाम् इन्द्रो य ओजसा भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मना महान्। आ. १-६। इति। देवसुवां हविःष्विन्द्रस्य ज्येष्ठस्यैषैव याज्या। भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणा महाननमीवास इळया। आ. ४-११। इति हि सूत्रितम्। एषैव भूनाम्न्येकाहे निष्केवल्ये सूक्तमुखीया। सूत्रितं च। शस्यमुक्तं बृहस्पतिसवेन त्वं भुवः प्रतिमानं पृथिव्या भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणा महान्। आ. ९-५। इति॥

हे इन्द्र त्वं ब्रह्मणस्मत्कृतेन परिवृढेन स्तोत्रेण महान्भुवः। अभवः। भवतेर्लेटि भूसुवोस्तिङेति गुणप्रतिषेध उवङादेशः। तथा विश्वेषु सर्व्वेषु सवनेषु यज्ञियो यष्यव्यो भुवः। अभवः। तथा विश्वस्मिन्भरे सङ्ग्रामे नॄन् नेतॄणां शत्रूणां च्यौत्नश्च्यावयिताभवः। हे विश्वचर्षने सर्वस्य द्रष्टरिन्द्र मन्त्रो मन्त्रयितव्यस्त्वं ज्येष्ठश्चाभवः सर्वेषां मध्ये॥४॥

हे इन्द्र त्व ज्यायान् प्रशस्यतरस्त्वं यज्ञवनसः सम्भक्तयज्ञान् स्तोतॄन् नु कं क्षिप्रमव। रक्ष। अध्येतारे नु कमिति पदद्वयं कुर्वन्ति तथापि हिकं नुकमित्यादीनि नवोत्तराणि पदानीत्युक्तवानास्काचार्यः। अनि. ३-१२। अतः केवलानां हिकं मित्येवमादीनां यावानर्थः स एव विशिष्टानामपि। तैत्तिरीय अप्येकमेव पदं कुर्वन्ति। अवेत्युक्तम् । इन्द्रस्यावनप्रसिद्धिं दर्शयति। हे इन्द्र ते तव्ॐआत्रां रक्षनं महीं महद्विदुः कृष्टयो मनुष्या ऋष्टयः। ओमात्राम् । अम गत्यादिषु। औणादिक आत्रन्प्रत्ययः। छान्दस उमादेशः। किञ्च त्वमजरो जररहितोऽसः। भव। निकं क्षिप्रं वर्धाश्च। वर्धस्व च हविराज्यादिना। किञ्च वित्वेत् सर्वाण्यप्येतानि सवना सवनानि तूतुमा तूर्णानि कृशे। करोषि। कृशे। छान्दसे लिटि छन्दसि वेति द्विर्वचनाभावः॥५॥

हे इन्द्र एतैतानि विश्व सवना सर्वाणि सवनानि तूतुमा तूर्णानि कृषे। करोषि। एतानीत्युक्तं कानिति तत्राह। हे सहसो बलस्य सूनो पुत्र। बलवन्नित्यर्थः। स्वयं यानि दधिषे धारयसि। हे इन्द्र ते तव वराय शत्रूणां वारकाय ते तव स्वभूतं पात्रं रक्षणं भवत्वस्माकम् । किञ्च धर्मणे धारणाय तना धनं भवत्विति शेशः। किञ्च तुभ्यं यज्ञो मन्त्रः। इज्यतेऽनेनेति यज्ञकरणसाधनभुतो मन्त्रः। यजुरित्यर्थः। ब्रह्म परिवृढम् । शस्त्रमित्यर्थः। तदुभयात्मकं वच उद्यतं भवतिति शेषः॥६॥

हे विप्र मेधाविन्निन्द्र ते तुभ्यं ये ब्रह्मकृतः स्तोत्रकृतो हविष्कर्तारो वा स्तोतारः सचा सङ्घीभूताः सुते सोमेऽभिषुते वसूनां बहूनां धनानां वसुनश्चैकस्य निवासयोग्यस्य धनस्य च दावने दानाय परिचरन्तीति शेशः। अत्र वसूनामिति बहुवचनेनैहिकभोगसाधनानि धनान्यभिप्रेतानि। एकवचनान्तेन च निवाअयोग्यं स्वर्गाख्यं धनमभिप्रेतमित्यवगन्तव्यम्। तेऽनुष्थातारः सुम्नस्य सुखस्य लाभाय मनसा पथा मनोमार्गेण। स्तोत्रवर्त्मनेत्यर्थः। प्र भुवन्। प्रभवन्तु। उक्तवसुदानाय योग्या भवन्त्वित्यर्थः। कदेति उच्यते। सुतस्याभिषुतस्य सोम्यस्य सोमसम्बन्धिनोऽन्धसोऽन्नस्य मदे सति॥७॥