दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 98

बृहस्पते प्रतिति द्वादशर्चमष्टमं सूक्तं त्रैष्टुभम् बृहस्पतिमित्रादिसर्वदेवताकम्। ऋष्टिषेणपुत्रो देवापिर्नामर्षिः। तथा चानुक्रान्तम्। बृहस्पते द्वादशार्ष्टिषेणो देवापिर्वृष्टिकामो देवाम्स्तुष्टाव। गतह् सुक्तविनियोगः। अस्य सूक्तस्याख्यानं निरुक्तकारः प्रदर्शयति। देवापिश्चार्ष्तिशेनः शन्तनुश्च कौरव्यौ भ्रातरौ बभूवतुः। स शन्तनुः कनीयानभिषेचयाम्चक्ते देवापिस्तपः प्रतिपदे। ततः शन्तनो राज्ये द्वादशवर्षाणि देवो न ववर्ष। तमूचुर्ब्राह्मणा अधर्मस्त्वया चरितो ज्येष्ठं भ्रातरमन्तरित्याभिशेचितम् तस्मात्ते देवो न वर्षतीति। स शन्तनुर्देवापिं शिशिक्श राज्येन। तमुवाच देवापिः पुरोहितस्तेऽसानि याजयानि च त्वेति। तस्यै तद्वर्षकामसूक्तम्। नि. २-१०। इति॥

तत्र ब्रह्मत्वे प्रवृत्तो बृहस्पतिमनुधावति। हे ब्रुहस्पते मे मम वृष्ट्यर्थं प्रति देवतां प्रतीहि। प्रतिगच्छ। यष्टव्या देवताः प्रतिगच्छ। यदि त्वं मित्रो वासि अथवा वरुणोऽसि यद्वा पूषासि अथवादित्यैर्द्वादशादित्यैररुणादिभिर्वसुभिर्वासकैरष्टवसुभिर्धरध्रुवादिभिः सह मरुत्वान्। मरुतो देवाः । तद्वानसि। स त्वं पर्जन्यं तर्पयितारं मेघं शन्तनवे राज्ञे व्रुषाय। वर्षय॥ छन्दसि शायजपीति व्यत्ययेन शपोऽपि शायजादेशः॥१॥

देव कश्चिद्दुतोऽजिरो गमनशीलश्चिकित्वांश्चेतनावान् हे देवापे त्वत् त्वत्तः सकाशात्त्वया प्रेषितः सन् मामभ्यागच्छत्। अभ्यागच्छतु। हे बृहस्पते प्रतीचीनोऽस्मदभिमुखो मां प्रत्या ववृत्स्व। मां प्रत्यागच्छ। ते तुभ्यं त्वदर्थं द्युमतीं दीप्तियुक्तां वाचं स्तुतिरूपं दधाम्यासन्नास्येऽस्मदीये॥२॥

हे बृहस्पते त्वमस्मे अस्मासु द्युमतीं दीप्तिमतीं वाचं स्तोत्रात्मिकामासन्नास्येऽस्मदीये धेहि। स्थापय। कीदृशीं वाचम्। अनमीवाममीवारहिताम्। वाचोऽमीवा नाम गद्गदादिदोषः। तथेषिरां गमनशीलाम्। यया वाचा स्तुत्यात्मकया देवानिष्ट्वा शन्तनवे वृष्टिकामाय वनाव सम्भजेवहि वृष्टिं त्वं चाहं च दिवो द्युलोकात्। त्वयाधिष्ठितो द्रप्स उदकस्यन्दो मधुमान् माधुर्योपेतं आ विवेश। आविशति वाचमिति समन्वयः॥३॥

नोऽस्मान्द्रप्सा वृष्टिसंस्त्यया मधुमन्तो माधुर्योपेता आ विशन्तु। हे इन्द्र परमेश्वर बृहस्पते अधिरथं रथस्याध्युपरि वर्तमानं सहस्रं सहस्रसङ्ख्याकं धनं देहि। धेहि। यद्वा। रथमधिकं यस्य सहस्रस्य तादृशं गोसहस्रम्। हे देवापे नि षीद होत्रम्। आर्त्विज्ये निषीद। निशण्णश्च त्वमृतुथा काले काले यजस्व यष्टव्यान्देवान् स्तुत्या हविशा च सपर्य। परिचर॥४॥

आर्ष्टिषेण ऋष्तिषेणस्य पुत्रो देवापिरृषिर्देवसुमतिं देवानां कल्याणीं मतिं स्तुतिं चिकित्वाञ्जानन् होत्रं होतृकर्म कर्तुं निषीदन् निषण्णो भवति। स उत्तरस्मादुपरि वर्तमानादन्तरिक्षाख्यात्समुद्रादधरमधो वर्तमानं पार्थिवं समुद्रमभि दिव्या दिवि भवा वर्ष्या वर्षभवा अपोऽसृजत्। स्रुजतु। अत्रार्ष्टिषेण ऋष्टिषेणस्य पुत्र इत्यादि निरुक्तम्॥ २-११। द्रष्टव्यम्॥५॥

अस्मिन्पार्थिवे समुद्रे पूरणीये सति। अधीति सप्तम्यर्थानुवादी। उत्तरस्मिन्समुद्रेऽन्तरिक्षाख्य आप उदकानि देवेभिर्द्योतमानैर्निव्रुता निरुद्धा अतिष्ठन् ता आप आर्ष्टिषेणेनर्ष्टिषेणस्य पुत्रेण देवापिना सृष्टाः प्रेषिताः प्रकर्षेणेच्छां प्राप्ताः काङ्क्षिता मृक्षिणेषु मृष्टवतीषु परिम्रुष्टासु स्थलीष्वद्रवन्। स्रवन्ति॥६॥

यद्यदा देवापिरार्ष्टिषेणः शन्तनवे स्वभ्रात्रे कौरव्याय पुरोहितः सन् होत्राय होत्रार्थं व्रुतः सन् देवश्रुतम्। देवा एनं शृण्वन्तीति देवश्रुत्। तं तथा वृष्टिवनिं व्रुष्टियाचिनं ब्रुहस्पतिमदीधेत् अन्वध्यायत् स च रराणो रममाणो बृहस्पतिर्देवोऽस्मै देवापये वाचमयच्छत्॥७॥

हे अग्ने यं त्वा त्वां शशुचानः स्तोत्रेण ज्वलन् मनुष्य आर्ष्टिषेणो देवापिः समीधे सम्यग्दीपयति स त्वं विश्वेभिः सर्वैर्देवैरनुमद्यमानोऽनुमाद्यमानः सन् पर्जन्यं मेघं वृष्टिमन्तं वर्षणवन्तं प्रेरय। गमय॥८॥

हे अग्ने त्वां पूर्व ऋषयो गीर्भि स्तुतिभिरायन्। आगच्छन्। तथा हे पुरुहूत बहुभिराहूताग्ने विश्वे सर्वेऽपिदानींतना यजमाना अध्वरेषु यज्ञेषु स्तुतिभिर्गच्छन्तीति शेषः। किञ्च सहस्राणि सहस्रसङ्ख्याकानि गोयूथान्यधिरथानि रथाधिकान्यस्मे अस्माकं शन्तनुना दक्षिणात्वेन सङ्कल्पितानि भवन्त्विति शेशः। हे रोहिदश्व नो यज्ञमुप याहि। उपागच्छा॥९॥

हे अग्ने गवां नवतिर्नव च तथैतान्यधिरथानि सहस्रा सहस्राणि च रथाधिकानि गवाम् सहस्राणि च त्वे त्वय्याहुतानि त्वयि प्रीणयितव्ये सत्याहुतानि। यद्वा। त्वे त्वय्याहुतानि समर्पितानीत्यर्थः। तेभिस्तैः प्रत्तैः पूर्वीर्बह्वीस्तन्वस्तनूर्युश्मदीया वर्धस्व। वर्धय। नोऽस्मदर्थं दिवो द्युलोकाद्वृष्तिमिषितः प्रार्थितः सन् रिरीहि। पूरय॥१०॥

हे अग्ने गवामेतानि नवतिं सहस्रा सहस्रानि च वृष्णे वर्षित्र इन्द्राय भागं सं प्र यच्छ। तत्प्रीत्यर्थमृत्विग्भ्यो देहि। किञ्च देवायानान्पथो देवयानान्मार्गान्विद्वांस्त्वमृतुशः काले काल औलानमपि कुरुकुलजातमपि शान्तनवं देवेषु मध्ये धेहि। निधेहि। स्थापय॥११॥

हे अग्ने दुर्गहा दुर्गहाणि दुःखेन गाहितव्यानि शत्रुपुराणि वि बाधस्व। तथामीवां रोगमप सेध। तथा रक्षांस्यप सेध। आपवारय। अस्मात्समुद्रात् समुद्द्रवणसाधनाद्ब्रुहतो महतो दिवो द्युलोकादन्तरिक्षाद्वापामुदकानां भूमानं बहुभावं व्रुष्टिसंस्त्यायमिहास्मिल्लोक उप सृज। प्रयच्छेत्यर्थः॥१२॥