दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 46

अच्छम इति चतुर्थेऽनुवाकेऽष्टादश सूक्तानि। तत्र प्र होतेति दशर्चं चतुर्थं सूक्तम्। प्र होता दशेत्यनुक्रान्तम्। अनुवर्तमानाद्भालन्दनस्य वत्सप्रेरार्षम्। अनादेशपरिभाषया त्रैष्तुभम्। आग्नेयम्। पूर्वसूक्तेन सहोक्तो विनियोगः॥

यो नृषद्वाग्निरपाम् । अन्तरिक्षनामैतत्। अन्तरिक्षस्योपस्थ उत्सङ्गे वैद्युतरूपेण निषण्णोऽभुत्। स इदानीं होता यजमानानां होमनिष्पादको जातः प्रादुर्भूतो महान् गुणैः पूज्यो नभोविदन्तरिक्षस्य वेत्ता। यतस्तत्रोत्पन्नः अतस्तस्य ज्ञाता। न्रुषद्वा नृषु सीदन्। सदेः क्वनिप् कृत्स्वरः। प्र सीदत्। वेद्यां प्रसीदति। अपामुपस्थे महिषा आगृभ्णत। ऋग्वे ८-४-१। इति हि निगमः। यद्वा। अपाम् । अपसामित्यर्थः। कर्मणामुपस्थ उपस्थाने समीपे वेद्यामुक्तलक्षणः सन्। अथवा। अपामुदकानामुपस्थे मध्ये योऽग्नेर्हविर्वोढुमसहमानो निगूढः स देवैः पुनः प्रार्थित उक्तविधः सन् वेद्यां प्रसीदति। योऽग्निर्दधिर्धाता यज्ञस्य धारकः सन् धायि वेद्यां निहितोऽभुत् सोऽग्निर्हे वत्सप्रे विधते परिचरते ते तुभ्यं वयांस्यन्नानि वसूनि धनानि च यन्ता। नियमिता भवतु। किञ्च तनूपास्ते तन्वः पाता च भवत्विति शेषः॥१॥

इममग्निमपामुदकानां सधस्थे सहस्थाने मध्ये निगूधं विधन्तः परिचरन्तः उपचारं वदन्तो ऋषयश्च पदैः पलायनमार्गव्यञ्जकैर्नष्टं चोरादिभिरपहृतम् पशुमिवानुग्मन्। अनुजग्मुः। गमेर्लुजि मन्त्रे घसेति च्लेर्लुक्। तेषु मध्ये गुहा गुहायां चतन्तम्। चतिर्गतिकर्मा। अप्सुविलीनमित्यर्थः। उशिजः कामयमाना नमोभिर्नमस्कारैः स्तोत्रैर्वेच्छन्त आत्मन इच्छन्तो धीरा धीमन्तो भृगवोऽविन्दन्। लब्धवन्तः। अग्नेर्हविर्वोढुमसहमानस्य पलाय्याप्सु प्रवेशो देवानामन्वेशनं चाग्नेस्त्रयो ज्यायांस इत्यर्त्र स्पष्टमाम्नातम्। तै. स. २-६-६। अन्वेशनं कुर्वतां मध्ये भृगूणामग्निलाभ इमं विधन्तो अपां सधस्थे द्वितादधुर्भृगव इत्यत्रोक्तम्। ऋ. २-४-२॥२॥

इमं भूरि महान्तमग्निं वैभूवसो विभूवसः पुत्रस्त्रित ऋषिरिच्छल्लब्धुमिच्छन्नघ्न्यायाः। अघ्न्या भूमिः। तस्या भूम्या मूर्धनि। भूम्यामित्यर्थः। तत्वाविन्दत्। लब्धवान्। सोऽग्निः शेवृधः सुखस्य वर्धयिता सन् हर्म्येषु यजमानगृहेष्वा सर्व्तो जातः प्रादुर्भूतः तद्रोचनस्य रोचमानस्य स्वर्गाख्यस्य फलस्योक्तलक्शणस्य यज्ञस्यादित्यस्य वा नाभिर्बन्धको भवति॥३॥

उशिजः कामयमाना ऋत्विजो मन्द्रं मादनीयं होतारं होमनिष्पादकं प्राञ्चं गार्हपत्यादाहवनीयं प्रति प्रागञ्चन्तं यज्ञं यजनीयमध्वराणां यागानां नेतारं प्रापयितारमरतिं गन्तारं सर्वदा यागगृहे वर्तमानं पावकं शोधकं हव्यवाहं हविषो वोढारं मानुषेषु मनुष्येषु मध्ये दधतो दधाना ऋत्विजो विशां यजमानानामर्थायि। यद्वा। विशां प्रजानामरतिमर्यम् । स्वामिनमित्यर्थः। नमोभिर्नमस्करैः। स्तुतिभिरित्यर्थः। अकृण्वन्। अकुर्वन्। सुप्रीतं कृतवन्तः॥४॥

हे स्तोतः त्वं जयन्तं जेतव्याञ्शत्रूञ्जयन्तं महां महान्तम् विपिधां मेधाविनो धर्तारमग्निं प्र भूः। प्रभव। समर्थो भव। स्तोतुमिति शेषः। उद्गीथस्तु भूर्जयन्तमित्येकपदं मत्वा भूरादील्लोकाञ्जयन्तमिति व्याचकार। न केवलं त्वमेक एव अपि तु मूरा मूढाः सर्वेऽपि पुरुषा अमूरममूढं पुरां दर्माणं दारकम् । औणादिको मनिः। प्रत्ययस्वरः। गर्भमरण्य़ोर्गर्भभूतं वनां वननीयम् । वा छन्दसि। पा. ६-१-१-६-१-७। इति वचनादमि पूर्वाभावः। हिरिश्मश्रुं नार्वाणम् । नेत्युपमार्थीयः। श्मश्रुशब्दोऽत्र रोमसामान्यवचनः। हरितरोमोपेतमर्वाणमरणशीलमश्वमिव। उक्तलक्षणाश्ववद्धरितकेशस्थानीयज्वालोपेतं धनर्चं प्रीणनस्तुतिम्। शकन्ध्वादित्वात्पररूपत्वम्। ईदृशमग्निं नयन्तो हविर्भिः प्रापयन्तो धियं कर्म स्तोत्रं वा धुः। प्रापयन्ति। गातिस्थेति सिचो लुक्॥५॥

त्रितस्त्रिषु स्थानिषु गार्हपत्यादिषु तायमानः स्तभूयन् यजमानगृहान् स्तम्भयितुमिच्छन्। इच्छार्थे क्यचि तदन्ताच्छतरि रूपम् । परिवीतः परितो ज्वालाभिव्याप्तः सन् पस्त्यासु यागगृहेषु योनावन्तः स्वीये वेद्यात्मके स्थाने निषीदत्। निशीदति। अतोऽस्मात्स्थानाद्विशां प्रजानां सम्बन्धीनि हवींषि संगृभ्य संगृह्येन्द्रादीनुद्दिश्य व्रत्तानि चरुपुरोडाशादीनि स्वीकृत्य दमूना देवेभ्यो दानमना यजमानाय वाभिमतप्रदानमना विधर्मणा तासां विविधेन कर्मणा निमित्तेन दानमना देवेभ्यो दानपक्षे विविधगमनरूपेण कर्मणायन्त्रैः शत्रूणां नियमनैः सह नृन्देवानीयते। गच्छति॥६॥

अत्र बहुत्वेन स्तूयते। अस्य यजमानस्य सम्बन्धिनोऽजरासो जरारहिता डमां दमनीयानां रक्षः प्रभृतीनाम् । दमेः क्विपि सावेकाच इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । तेषामरित्रास्तारका अर्चद्धूमासोऽर्चन्तोऽर्चनीया धूमा धूमोपलक्शिता ज्वाला वा एषां ते तथोक्ताः पावकाः शोधकाः श्वितीचयः श्वेतिमानमञ्चन्तः। श्वितिः श्वेतः। औणादिक इः। श्वात्रासः। क्षिप्रनामैतत्। क्षिप्रधर्मका भुरण्यवो भरणशीला वनर्षदो वनेषु सीदन्तः। संहितायां छान्दसं रुत्वम् । वायवो न सोमा गन्तारः सोमा इव। हविर्दातुर्यजमानस्य शिघ्रा भवन्तीति॥७॥

योऽग्निर्जिह्वया ज्वालया वेपः। कर्मनामैतत्। कर्म प्र भरते तथा योऽग्निर्वयुनानि प्रज्ञानानि स्तोत्राणि पृथिव्या रक्षणाय चेतसानुग्रहयुक्तेन मनसा प्र भरते तमग्निमायवो गन्तारो मनुष्याः शुचयन्तं दीप्यमानं पावकं शोधकं मन्द्रं स्तुत्यं होतारमाह्वातारं होमनिष्पादकं वा यजिष्ठमतिशयेन यष्टव्यं यष्टृतमं वा दधिरे। धारयन्ति॥८॥

यमग्निं द्यावापृथिवी व्यावापृधिव्यौ जनिष्टां अजनीषाताम् । जनेर्लुङ् व्यत्ययेन परस्मै पदम् । अपश्च यमुदपादयन् वैद्युतरूपेण त्वष्टा च यमजनयत् भृगवश्च यं सहोभिर्बलैः स्तोत्रादिसाधनैर्लब्धवन्तः। भृगवोऽविन्दन्निति ह्युक्तम् । ऋ. १०-४६-२। ईळेन्यं स्तुत्यं यं प्रथमं मातरिश्वा वायुरुपदादयत् अन्ये देवाश्च मनवे राज्ञे मनोरर्थाय यजत्रं यष्टव्यमग्निं ततक्षुः। निष्पादितवन्तः॥९॥

हे अग्ने हव्यवाहं यं त्वा त्वां देवा दधिरे धारितवन्तः मानुषासो मनुष्याश्च पुरुस्पृहो बहुकामान् स्पृहयन्तो यजत्रं यष्टव्यं दधिरे धारितवन्तः हे अग्ने स त्वं यमन् यामिनि यज्ञे स्तुवते मह्यं वयोऽन्नंधा। देहि। हे अग्ने त्वत्त्तो देवयन् देवकामो यजमानः पूर्वीर्बह्वीर्बहूनि यशसो यशांसि सं हीत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः। सम्प्राप्नोति खलु॥१०॥