दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 126

न तमित्यष्टर्चं चतुर्दशं सूक्तं शिलूषपुत्रस्य कुल्मलबर्हिषस्यार्षं वामदेवपुत्रस्यांहोमुङ्नाम्नो वा। वैश्वदेवम् । अष्टमी त्रिष्टुप् शिष्ता उपरिष्टाद्बृहत्यः। त्र्यष्टकद्वादशकवत्युपरिष्टाद्बृहती। अनु. ७-४। इति हि तल्लक्षणम् । तथा चानुक्रान्तम्। न तं शैलूषः कुल्मलबर्हिषो वामदेव्यो वांहोमुग्वैश्वदेवमुपरिष्टाद्बार्हतमन्त्या त्रिष्टुबिति। गतो विनियोगः॥

हे देवासो देवाः। आज्जसेरसुक्। तं मर्त्यं मनुष्यमंहः पापं दुरितं तत्फलरूपं दुर्गमनं च नाष्ट। न प्राप्नोति। अशेश्छान्दसे लुङि झलोझलीति सिचो लोपः। अडभावश्छान्दसः। अरीन्न्नियच्छतीत्यर्यमा प्रमीतेस्त्रायको देवो मित्रः पापानां निवारयिता देवो वरुणः। एते त्रयो देवाः सजोषसः सङ्गताः समानं प्रीयमाणा वा भवन्तो द्विषो द्वेष्टॄञ्शत्रूनतिक्रम्य यं स्तोतारं नयन्त्यभिमतं देशं प्रापयन्ति तं नाष्टेत्यन्वयः॥१॥

हिरवधारणे। तद्धि तदेव रक्षनं वयं वृणीमहे। प्रार्थयामहे। सति शिष्टोऽपि विकरणस्य स्वरो लसार्वधातुकस्वरं न बाधते। म. ६-१-१५८-११। इति वचनात्तिङ एव स्वरः शिष्यते। हिचेति निघातप्रतिषेधः। हे वरुण हे मित्र हे अर्यमन् येन रक्षनेन मर्त्यं स्तोतारमंहसः पापाद्यूयं निः पाथ निःशेषेण रक्षथ। पा रक्षने आदादिकः। यद्वृत्तान्नित्यमिति निघातप्रतिषेधः। येन च रक्षणेन मर्त्यं मनुष्यं स्तोतारं द्विषोऽतिनेथ अतीत्य नयथ अभीष्टं प्रापयथ तद्वृणीमह इत्यन्वयः। नयतेश्छान्दसः शपो लुक्॥२॥

अयं वरुणो मित्रश्चार्यमा च देवा नोऽस्माकमूतये रक्षणाय नूनमवश्यं भवन्तु। नेषणि नेतव्ये विषये हे वरुणादयः यूयं नोऽस्मान्नयिष्ठाः। नयत। वचनव्यत्ययः। यद्वा। प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम्। छान्दसो लुङ्। उशब्दः समुच्चये पदपूरणार्थो वा। पर्षणिः पारयितव्ये विषये नोऽस्मान्द्विषोऽति पर्षिष्ठाः। अतिपारयथ। नयिष्था इति वत्प्रक्रिया॥३॥

हे देवा वरुणादयः यूयं विश्वं सर्वं जगत्परि पाथ। परितो रक्षथ। हे सुप्रणीतयः शोभनप्रणयना मित्रादयः युश्माकं युश्मदीये युश्माभिर्दत्ते प्रियेऽनुकूले वेद्ये शर्मणि सुखे वयं स्याम। भवेम। द्विषोद्वेष्टॄंश्चाति क्रामेम॥४॥

आदित्यासोऽदितेः पुत्रावरुणादयो देवाः स्रिधो हिंसाकाञ्शत्रूनस्मानतिनयन्तु। मरुद्भिः पुत्रैः सहितमुग्रमुद्गूर्णतेजसं रुद्रमिन्द्रमग्निं च स्वस्तये क्षेमाय हुवेम। आह्वयेमहि। ह्वयतेराशीर्लुङि बहुलं छन्दसीति सम्प्रसारणम् । लिङ्याशिष्यङ्। आहूतास्तेऽस्मान्द्विषो द्वेष्ट नति नयन्तु॥५॥

नेतारो नयनकुशलाः। नयतेः साधुकारिणि तृन्। वरुणादयो देवानोऽस्माकं पापानि सु सुष्ठु तिरस्तिरोधानमदर्शनं नयन्तु। उ इति पूरणः। चर्षणीनां मनुष्याणां राजानः स्वामिनो वरुणादयो देवा विश्वानि सर्वाणि दुरितानि दुरितानि दुर्गमनानि पापफलरूपाण्यस्मानति नयन्तु। द्विषो द्वेष्टॄञ्शत्रूंश्चाति नयन्तु। नामन्यतरस्यामिति चर्षणिशब्दात्परस्य नाम उदात्तत्वम्॥६॥

वरुणादयो देवा ऊतये रक्षायै शुनं सुखमस्मभ्यं स्तोतृभ्यः प्रयच्छन्तु। तथादित्यासोऽदितेः पुत्रास्ते सप्रथः सर्वतः पृठु विस्तीर्णं शर्म सुखं च यच्छन्तु। अस्मभ्यं ददतु। यच्छर्म वयमीमहे याचामहे। द्विषश्चाति नयन्तु॥७॥

हे वसवो वासका हे यजत्रा यागार्हा मित्रादयो देवाः। अमिनक्षीत्यादिना। उ. ३-१०५। यजेरत्रन्प्रत्ययः। त्यत् ते प्रसिद्धा यूयम् । सुपां सुलुगिति विभक्तेर्लुक्। यथा ह यथा खलु पदि पादे सितां बद्धाम् । पद्दन्नित्यादिना पादशब्दस्य पदादेशः। ऊडिदंपदादीत्यादिना सप्तम्या उदात्तत्वम्। षिञ् बन्धन इत्यस्मान्निष्था। ईदृशीं गौर्यं गौरीं गौरवर्णां सोमक्रयणीं गाम्। षिद्गौरादिभ्यश्चेति ङीष्। अमि पूर्व इत्यत्र वा छान्दसीत्यनुवर्तनात्पूर्वरूपस्य पूर्वसवर्णदीर्घस्य चाभावे यण्। उदात्तस्वरितयोर्यण इति परस्यानुदात्तस्य स्वरितत्वम्। ईदृशीं गाममुञ्चत यथा खलु यूयं विश्वासोर्गन्धर्वान्मोचितवन्तः एवो एवमेवास्मदस्मत्तोंऽहः पापं सुष्ठु वि मुञ्चत। विश्लेषयत। हे अग्ने नोऽस्माकमायुर्जीवनं प्रतरं प्रतारि। प्रकर्षेण त्वया प्रवर्धताम्। प्रपूर्वस्तिरतिर्वर्धनार्थः। प्रशब्दात्तरप्यमु च च्छन्दसीत्यमुप्रत्ययः॥८॥