दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 92

यज्ञस्येति पञ्चदशर्चं द्वितीयं सूक्तं मनोः पुत्रस्य शार्यातस्यार्षम् जागतं बहुदेवताकम्। तथा चानुक्रान्तम्। यज्ञस्य शार्यातो मानवो वैश्वदेवं तु जागतमिति। चातुर्विंशिक आरम्भणीयेऽहनि वैश्वदेवशस्त्र इदं सूक्तं वैश्वदेवनिविद्धानम्। सूत्रितं च। ते हि द्यावापृथिवी यज्ञस्य वो रथ्यम्। आ. ७-४। इति। पृष्थाभिप्लवषडहयोर्द्वितीयेऽहन्यपीदं वैश्वदेवनिविद्धानं चातुर्विंशिकेन तृतीयसवनमिति सूत्रकृतातिदिष्टत्वात्॥

हे देवाह् वो यूयं यज्ञस्य नेतारं विश्पतिं मनुष्यानां पालकम् स्वामिनं वा विशां देवानां होतारमह्वातारमक्तो रात्रेरतिथिमतिथिभूतं विभावसुं विविधदीप्तधनं तमग्निं परिचरतेति शेषः। शुष्कासु शुष्कभूतास्वोषधीषु शोचञ्ज्वलन् हरिणीषु हरितवर्णास्वार्द्रास्वोषधीषु जर्भुरद्भक्षयन् कुटिलं गच्छन्वा वृषा कामानां वर्षिता केतुः प्रज्ञापको यजतो यश्टव्योऽग्निर्द्यां दिवमशायत। प्रतिशेते॥१॥

उभये देवमनुश्या अन्जस्पामञ्जसा रक्षकं धर्माणं धारकमिममग्निं विदथन्य यज्ञस्य साधनं साधयितारमकृण्वत। आकुर्वत। किञ्चारुषस्यारोचमानस्य वायोस्तनूनपातं पुत्रं यह्वं महान्तं पुरोहितमुशसोक्तुं न स्वरश्मिभिरञ्जकमादित्यमिव निंसते। चुम्बयन्ति। आश्रयन्त इत्यर्थः॥२॥

वि पणेरस्माभिर्विविधं पणितव्यस्य स्तुत्यस्याग्नेर्नीथा नीथान्यस्मत्सम्बन्धीनि प्रज्ञानानि बट् सत्यानि स्युरिति मन्महे। वयं कामयामहे। किञ्चास्याग्नेर्वया अस्मदीया अन्नाहुतयेऽत्तवे भक्षनाय प्रहुता आसुर्भवेयुरिति कामयामहे। किञ्च यदा यस्मिन्काले घोरासो घोरा अग्नेर्ज्वाला अमृतत्त्वमविनाशित्वमाशत प्राप्नुवन्ति आदिदनन्तरमेवास्माकमृत्विजो दैव्यस्य देवेशु भवस्य जनस्याग्नेरर्थाय चर्किरन्। किरेयुः। अग्नौ हवींशि प्रक्शिपेयुरित्यर्थः॥३॥

ऋतस्य यज्ञस्य सम्बन्धिनमग्निं प्रति प्रसितिर्विस्तृता द्यौरुरु विस्तीर्णं व्यचो व्याप्तमन्तरिक्षं च पनीयसी स्तुत्यतमारमतिः पर्यन्तरहिता मही पृथिवी च नमो नमनं कुर्वन्तीति शेशः। अथो अपि चैनमग्निमिन्द्रो मित्रश्च वरुणश्च भगश्च सविता पूतदक्षसः शुद्धबला एते देवा एनमग्निं सं चिकित्रिरे। ज्यैष्थ्याय सञ्जानते॥४॥

सिन्धवः स्यन्दनशीला आपो ययिना गमनशीलेन रुद्रेण रुद्रपुत्रेण मरुद्गणेन सह प्र यन्ति। अथ बहुवदाह। तेऽमी मरुतोऽरमतिम् । रमतिर्विरामोऽवसानम् । तद्रहितामपर्यन्तां महीं पृथीवीं तिरो दधन्विरे। तिरस्कुर्वन्तीत्यर्थः। परिज्मा परितो गन्तेन्द्रः परियन् परितो गच्छन् येभिर्यैर्मरुद्गणैः सहोरु ज्रयो बहुवेगं करोतीति शेषः। किञ्च जठरेऽन्तरिक्षे रोरुवच्छब्दं कुर्वन्पर्जन्यो यैर्मरुद्गणैः सह विश्वं भुवनमुक्षते सिञ्चते॥५॥

असुरस्य मेघस्य नीळय आवासभूता दिवोऽन्तरिक्षसम्बन्धिनः श्येनासः श्येनाः शंसनीयगतयो विश्वकृष्टयो व्याप्तमनुष्या रुद्रा रुद्रपुत्रा ये मरुतः क्राणाः स्वाधिकारकर्माणि कुर्वाणा आसत इति शेशः। तेभिस्तैरर्वशेभिरश्ववद्भिः सोमवद्भिर्वा देवेभिर्देवैः सहार्वशोऽश्वान् सोमवान्वेन्द्रश्च ष्टे। पश्यति। वरुणश्च मित्राश्चार्यमा च सोमवद्भिः सह पश्यन्ति॥६॥

ये शशमानासः शशमानाः स्तोतार इन्द्रे स्तुते सति भुजं पालनमाशत प्राप्नुवन्ति। सूरः सूर्ये स्तुते सति दृशीके दर्शनं सर्ववस्तुविषयं प्राप्नुवन्ति। वृषणो वर्षितरीन्द्रे स्तुते पौंस्यं बलं च प्राप्नुवन्ति। किञ्च ये कारवः स्तोतारोऽस्येन्द्रस्यार्हणा पूजनानि नु क्षिप्रं ततक्षिरे प्रकृष्टानि कुर्वन्ति ते स्तोतारो नृषदनेषु नरः कर्तृत्वेन येशु सीदन्ति तिष्ठन्ति तेषु यज्ञेषु युजं सहायमिन्द्रस्य वज्रं प्राप्नुवन्ति॥७॥

सूरः सूर्योऽप्यस्येन्द्रस्य परमेश्वरस्य परमात्मन आज्ञां परिपालयितुं मन्वानो हरितोऽश्वान्प्रेरयतिति शेषः। प्रेरयन्नध्वन्या रीरमत्। आभिमुख्येन रमयति। यः कश्चिद्देवोऽपि सृष्तौ भयते बिभेति स देवस्तवीयसः प्रवृद्धादिन्द्रात्परमात्मनो भयादेव बिभेति। तथा च तैत्तिरीये पठितम्। भीषास्माद्वातः पवते। तै. उ. २-८। इत्यादिना। किञ्च वृष्णः कामानां वर्षितुर्भिमस्य सर्वभयङ्ग्करस्य परमात्मनः परमेश्वरस्य दिवेदिवेऽन्वहमभिश्वस आभिमुख्येन ठ्वसतो जठरादुदरादन्तरिक्षात्सहुरिः सहनशीलोऽबाधितो बाधरहितः सन्। स्तनयति। शब्दं करोति॥८॥

एवयावभिरश्वैरागच्छद्भिर्येभिर्यैमरुद्भिः सह स्ववाञ्जातिमान् स्वयशा स्वभूतकीर्तिः शिवः सुखकरः परमेश्वरो दिवो व्युलोकाद्यजमानान्सिषक्ति सेवते हे ऋत्विजः यूयमद्यास्मिन्यागे निकामभिर्नियताभिलाषैस्तैर्मरुद्भिः सहिताय क्षयद्वीराय क्षितशत्रवे शिक्वसे शरणे शक्ताय रुद्राय नमसान्नेन नमस्कारेण वा सह सोत्मं स्तोत्रं दिदिष्टन। दिशत। सृजत। गमयतेत्यर्थः॥९॥

हि यस्मात्कारणद्वृषभः कामानां वर्षिता बृहस्पतिः सोमजामयोऽन्ये सोमबन्धवस्ते विश्वे देवाः प्रजाया अर्थाय श्रवोऽन्नं व्यभरन्त विभरन्ति वृष्टिद्वारेण पोषयन्ति तस्मात्कारणात्तासां प्रजानां मध्येऽथर्वा नामर्षिः प्रथमः प्रथममेव क्रियमाणैर्यज्ञैर्वि धारयत्। देवान्कर्मयोग्यान्विधृतानकरोत्। अत्र निगमः। यज्ञैरथर्वा प्रथमः प्रथस्तते। इ. १-८३-५। इति। अथ दक्षैर्बलैः सह देवा विश्वे भृगव ऋषयश्च सं चिकित्रते। अथर्वणा कृतं यज्ञं गत्वा पशून्संज्ञातवन्तः॥१०॥

भूरिरेतसा बहूदके द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ यमो देवोऽदितिश्च त्वष्टा देवश्व द्रविणोदा अग्निश्च ऋभुक्षण ऋभवश्च रोदसी रुद्रस्य पत्नी च मरुतो देवाश्च विष्णुश्च एते विश्वे देवाश्चतुरङ्गश्चतुर्भिरग्निभिर्युक्तस्तस्मिन्नराशंसो नराशंसनामधेये यज्ञे प्रार्हिरे। अस्माभिः स्तोतृभिः पूज्यन्ते॥११॥

उतापि च नोऽस्माकमुशिजां कामयमानानामृत्विजामुर्वियोर्वीं बह्वीं स्तुतिं कविर्मेधावी भुध्न्यो बुध्नेऽन्तरिक्षे भवः सोऽहिर्देवो हवीमनि हूयन्ते यत्र देवेभ्यो हवींषि तस्मिन्यज्ञे शृणोतु। दिविक्षिता दिवि वसन्तौ विचरन्ता विशेषेण चरन्तौ सूर्यामासा सूर्यचन्द्रमसौ धिया बुद्ध्यास्य स्तोत्रमिदं बोधतम् । बुध्येतां तमी कर्मवती पृथिवी। शमीति कर्मनामसु पाठात्। नहुषी द्यौः। अत्र वाजसनेयकम्। द्यौर्नहुषीयं वै शमी तस्या एष गर्भ इति। हे द्यावापृथिव्यौ युवां स्तोत्रं धिया स्वीयया प्रज्ञया बुध्येतम्। अवगच्छतमित्यर्थः॥१२॥

पूषा देवो नोऽस्माकं सम्बन्धि चरथं जङ्गमं प्रावतु। प्रकर्षेण रक्षतु। किञ्च विश्वदेव्यो विश्वदेवहितोऽपां नपाद्वायुरिष्टये यज्ञस्य निष्कृत्यर्थं प्रावतु। चिञ्चात्मानं सर्वेषामात्मभुतं वातं वायुं वस्यो वसीयः प्रशस्यतरमन्नं प्राप्तुम् । अस्मभ्यमन्नं कामयमानमिति शेषः। हे अश्विनाश्विनौ सुहवा स्वाह्वानौ युवां यामनि गमने तदिदं स्तोत्रं श्रुतम्। शृणुतम्॥१३॥

अभयानां संसारभयरहितानामासां विशां मनुष्याणामधिक्षितमन्तर्निवसन्तं स्वयशसमुपार्जितकीर्तिमेनमग्निं गीर्भिः स्तुतिभिर्गृणीमसि। वयं स्तुमः। किञ्चानर्वणमप्रत्यृतां पत्युरपत्यान्तत्वेनाप्रतिगतामदितिमदीनां देवमातरं विश्वाभिः सर्वाभिर्ग्नाभिर्देवपत्नीभिः सह स्तुमः। किञ्चाक्तो रात्रेर्युवानं स्वतेजसा विश्रयितारं चन्द्रमसं स्तुपुः। किञ्च नृमणाः नृषु मनुष्येष्वनुग्राहकमना यः तमादित्यं स्तुमः। अधाथ पतिं सर्वस्य पालकमिन्द्रं स्तुमः॥१४॥

अङ्गिरा नामर्षिरार्त्विज्येन वृतः स देवान्स्तौति। अत्रास्मिन्यज्ञे जनुषा जन्मना पूर्वः प्रत्नोऽङ्गिरा नामर्षी रेभत्। देवान्स्तौति। ग्रावाणश्चोर्ध्वा उद्यताः सन्तोऽध्वरं यज्ञसाधनं सोममभि चक्षुः। अभिपश्यन्ति। विचक्षणो विद्रष्टेन्द्रो येभिर्यैर्ग्रावभिरभिषवसंबन्धिभिः शब्दैर्विहाया महानभवत्। हृष्टोऽभूदित्यर्थः। आस्येन्द्रस्य स्वधितिर्वज्रो वनन्वत्युदकवति मार्गे पाथोऽन्नसाधनं सुमेकं शोभनमुदकं निरगमयदिति शेषः॥१५॥