दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 69

षष्ठेऽनुवाके षोडश सूक्तानि। भद्रा इति द्वादशर्चं प्रथमं सूक्तं वध्र्यश्वपुत्रस्य सुमित्रस्यार्षम् । आदितो द्वे जगत्यावथ दश त्रिष्टुभः। अग्निर्देवता। तथा चानुक्रम्यते। भद्राः सुमित्रो वाध्र्यश्व आग्नेयं द्विजगत्यादीति। गतो विनियोगः॥

अग्नेर्वक्ष्यमानगुणस्य सन्दृशः सन्दृष्टयो वध्र्यश्वस्यैतन्नामकस्य मम। पितुर्भद्राः कल्याणकारिण्य़ो भवन्तु। यद्वा। वध्र्यश्वस्य वध्र्यश्वकुले जातस्याग्नेः सन्दृष्टयो भजनीया भवन्तु। प्रणीतिस्तस्य प्रश्णयनं वामी कल्याणं च भवतु। तथोपेतयो यज्ञं प्रत्युपगतयः सुरणाः शोभनरमणा भवन्तु। सुमित्रा एतन्नामधेया विशोऽमी मनुष्या ईमेनमग्निमग्रे प्रथमं यद्यदेन्धते हविर्भिर्दीपयन्ति तदा घृतेनाहुतो हविर्भिश्च दविद्युतद्भृशं द्योतमानः दधर्तिदर्धर्तीत्यादिना निपातितः। सोऽग्निर्जरते। अस्माभिः स्तूयते॥१॥

वध्र्यश्वस्य सम्बन्धिनोऽग्नेर्घृतं दीयमानं हविर्वर्धनं भवतु। तथा घृतमन्नमदनीयं भवतु। तथास्याग्नेर्घृतमु घृतमेव मेदनं पुश्तिकरं भवतु। येनाग्निः पुष्तो भवति तन्मेदनम् । तेन घृतेनाहुतोऽग्निरुर्वियोर्वत्यन्तं वि पप्रथे। स्वतेजसा विप्रथितो भवति। तथा सर्पिरासुतिः सर्पिरासूयते यस्मिन्निति सोऽग्निः सूर्य इव रोचते। दीप्यते॥२॥

हे अग्ने ते त्वदीयं यदनीकं रश्मिसङ्घं मनुरेतन्नामको यथा समीधे हविर्भिः सम्यग्दीपयति सुमित्र एतन्नामकोऽहं समीधे। सम्यग्दीपयामि। ञि इन्धी दीप्तौ। लिटीन्धिभवतिभ्यां चेति कित्त्वान्नलोपः। तदिदं सोऽयं रश्मि सङ्घो निवीयो नवतरो भवतु। स त्वं रेवद्धनयुक्तं यथा भवति तथा शोच। प्रज्वओअ। स एव त्वं गिरोऽस्मदीयाः स्तुतीर्जुषस्व। सेवस्व। स त्वं वाजं शत्रुबलं दर्षि। विआरय। तथेह मयि श्रवोऽन्नं धाः। धेहि॥३॥

ईळितः। व्यत्ययेन कर्तरि क्तः। स्तोता वध्र्यश्वो मम पिता पूर्वं पूर्वस्मिन्काले सञ्जातं यं त्वा समीधे हविर्भिः सम्यगदिपयत् स त्वमिदानीं मया क्रियमाणमिदं स्तोत्रं जुषस्व। सेवस्व। यद्वा। वध्र्यश्वस्तस्य पुत्रोऽहं सम्यग्दीपितवानस्मि। स त्वं नोऽस्माकं स्तिपाः। अपिषोदरादिः। पस्त्यं गृहम् । तस्य रक्षको भव। यद्वा। उपस्थिताञ्ज्योतिष्टोमादीन्यागान्पालयतिति स्तिपाः। अस्मदीयानां यज्ञानां पालयिता भव। उतापि च तनूपाः स्वाङ्गनां रक्षको भव। किञ्च दात्रं तद्धनं रक्षस्व यदिदं धनं ते तव स्वभुतेष्वस्मे अस्मासु तिष्थति॥४॥

हे व्याध्र्यश्व वध्र्यश्वकुले जाताग्ने द्युम्नी। द्युम्नं द्योततेर्यशोवान्नं वा। तद्वान्भव। उतापि च गोपा गोपयिता भव। किञ्च त्वा त्वां कश्चिदपि मा तारित्। मा हिनस्तु। यतो जनानां शत्रूणामभिमातिरभिभवनशीलमानयुक्तोऽभिभविता भवसि। किञ्च शूर इव बलवानिव धृष्णुः शत्रुधर्षणशीलः तस्माच्च्यवनस्तेषां च्यावयिता भवसि। अथ वाध्र्यश्वस्याग्नेस्तव नामाग्निर्जातवेदा वैश्वानर इत्यादीनि नामानि नु क्षिप्रं सुमित्रोऽहं प्र वोचम्। प्रब्रविमि। तस्मान्मेऽन्नादियुक्तो भव॥५॥

हे अग्ने अज्र्या। अजन्ति गच्छन्तीत्यज्रयो जनाः। तेभ्यो हितानि पर्वत्या पर्वतभवानि वसूनि गवादिलक्षणानि सं जिगेथ। शत्रुभ्यः सञ्जितवानसि। तथार्या बलवद्भिः कृतान्दासा दासैरसुरैः कृतान्वृत्राण्युपद्रवान्सं जिगेथ। तान्हतवानसीत्यर्थः। जि जये। लिटि रूपम् । शुर इव धृष्णुर्जनानां च्यवनस्त्वं पृतनायून्सङ्ग्रामकामानभि ष्याः। अभिभव। पृतनायूनित्यत्र लोपाभावश्चान्दसः। अश्वाघस्यादित्यात्वं विधीयमानमस्मादपि व्यत्ययेन भवति॥६॥

दीर्घतन्तुः। यैर्यज्ञं सन्तनोति ते तन्तवः स्तोत्रादयः। प्तभुतस्तुतिमान्बृहदुक्षा। उक्षा सेचको रश्मिः। प्रभुतरश्मियुक्तः सहस्रस्तरीर्हवीरूपबह्वाच्छादनः शतनीथ आवहनीयादिद्वारेण बहुविधनयन ऋभ्वा महान्द्युमत्सु दीप्तिमत्सु मध्ये द्युमानतिशयेन दीप्तिमानयमग्निर्नृभि कर्मनेतृभिरृत्विग्भिर्मृज्यमानोऽलंक्रियमाणो भवति। मृजू शौचालङ्कारयोः। स त्वं देवयत्सु देवान्कामयमानेषु सुमित्रेष्वस्मासु दीदयः। दीप्यस्व। दिदयतिर्दीप्तिकर्मा॥७॥

हे जातवेदो जातप्रज्ञाग्ने त्वे त्वयि सुदुघा सुष्ठु पयसो दोग्ध्री काचिद्धोमसाधनभुता धेनुरस्ति। कीदृशी। असश्चतेव सङ्गवर्जितेनेवैकत्र स्थित्यभावात्कुत्रापि न संयुक्तेनादित्येन समना सङ्गता सबर्धुगमृतं दुहाना। गोरूपा माध्यमिका वाग्वैद्युते त्वय्यस्तिति भावः। तादृशस्त्वं नृभिः कर्मनेतृभिर्दक्षणावद्भिरृत्विग्भ्यो देयत्वेन तद्वद्भिर्देवयद्भिर्देवकामैः सुमित्रेभिरस्माभिरिध्यसे हविर्भिर्दीप्यसे॥८॥

हे जातवेदो हे वाध्र्यश्वाग्ने ते तव महिमानममैता देवाश्चिद्देवा अपि प्र वोचन्। प्रब्रुवन्ति। यद्यद मानुषीर्मनुष्यसम्बन्धिन्यो विशः प्रजाः सम्पृच्छं देवैः सह को वा असुरान्हन्तीत्येवमादिकं सम्प्रश्नमायन् प्राप्तवन्तः तदा त्वं नृभिः सर्वस्य नेतृभिस्त्वावृधेभिस्त्वया वर्धितैर्देवैः सह कर्मविघ्नकारिणस्तनजयः। जितवानसि॥९॥

हे अग्ने त्वामुपस्थे पृथिव्या उपस्थान उत्तरवेद्यां सर्पयन् परिचर्याकर्मा परिचरन्वध्र्यश्वो मम पिताबिभः। धृतवान्। हविर्घिः पोषितवान्वा। कथमिव। पितेव यथा पिता समीपे पुत्रं स्थापयति पोषयति वा। डुभृञ् धारनपोषणयोः। लङि तिपि गुणे कृते हल्ङ्यादिना तिपो लोपः। हे यविष्ठ यवतमाग्ने उतापि चास्य वध्र्यश्वस्य पितुर्वा मम वा समिधं जुषाणः सेवमानः सन् पूर्वान्प्रत्नान्वाधतश्चिद्बाधकानपि शत्रूनवनोः। अवधीः। वनतिर्हिंसायां भौवादिकः। व्यत्ययेनोप्रत्ययः॥१०॥

सोऽग्निर्वर्ध्यश्वस्य सुतसोमवद्भिरभिषुतसोमैः। अनुवादको मत्वर्थीयः। तैर्नृभिरृत्विग्भिः शश्वत् सर्वदा शत्रूञ्जगाय। जितवान्। अथ प्रत्यक्षः। हे चित्रभानो नानातेजस्क चायनीयदीप्तिमन्नग्ने त्वं समनं चित्। समनमिति सङ्ग्रामनाम। तमप्यदहः स्वतेजोभिः। अथ तव स्तोता वाध्र्यश्वो वैधश्चित्स्वयम् व्रुद्धो भवन्व्राधन्तं वर्धमानं हिंसकं वावाभिनत्। अवङ्मुखम् कृत्वाच्छनत्। यद्वा। त्वमेव तमवाभिनत्। अवाङ्मुखं कृत्वाभिनः। आच्छिनः। प्रथममध्यमयोह् समानमेतद्रूपं॥११॥

वृत्रहा शत्रूणाम् हन्तायमग्निः सनकाच्चिरादारभ्य वध्र्यश्वस्य हविषा प्रेद्धः प्रकर्षेन दीपितो भवति। तथा तस्य नमसा नमस्कारेण सहोपवाक्य उपस्तोतव्यो भवति। हे वाध्र्यश्व वध्र्यश्वकुले मथनेन समुत्पन्नाग्ने स त्वं नोऽस्माकमजामीनज्ञातीञ्शत्रून् उत वापि वा शर्धतो हिंसतो विजामीन्विधाञ्जातीनप्यभितिष्थ। अभिबव॥१२॥