दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 133

प्रो ष्विति सप्तर्चम् पञ्चमं सूक्तं पिजवनपुत्रस्य सुदास आर्षमैन्द्रम्। आद्यस्तृचः शाक्वरः। षट् पञ्चादशक्षरी शक्वरी। द्वितीयस्तृचो महापाङ्क्तः। शळष्टका महापङ्क्तिः। सप्तमी त्रिष्टुप्। तथा चानुक्रान्तम्। प्रोषु सुदाः पैजवनः शाक्वरमहापङ्क्तावाद्यौ तृचावन्त्या त्रिष्टुबिति। षोळशिशस्त्र अद्यस्तृचः शंसनीयः। सूत्रितं च। त्रिकद्रुकेषु महिषो यवाशिरं प्रो ष्वस्मै पुरोरथमिति तृचावातिच्छन्दसौ। आ. ६-२। इति। महाव्रते माध्यन्दिनसवने ब्रह्मशस्त्रेऽनुरूपतृचस्य प्रो ष्वस्मा इत्येका। तथैव पञ्चमारण्यके सुत्रितं च। प्रो ष्वस्मै पुरोरथमित्यतोऽनुरूपः। ऐ. आ. ५-१-१। इति॥

अस्मा इन्द्राय। षष्ठ्यर्थे चतुर्थी। अस्येन्द्रस्य पुरोरथं रथस्य पुरः पुरतः। पुरोऽव्ययमिति गतित्वाद्गतिसमासः। रथस्याग्रतो वर्तमानं शूषं बलं सु प्रो अर्चत। हे स्तोतारः सुष्ठु प्रपूजयत। प्र उ इति निपातसमुदायः प्रो इति। ओदिति प्रगृह्यसंज्ञम्। इन्द्रो विशेष्यते। समत्सु। समानं माद्यन्त्यत्रेति समदः सङ्ग्रामाः। औणादिकोऽधिकरने क्विप्। समानस्य च्छन्दसिति सभावः। समत्सु सङ्ग्रामेषु सङ्गे सङ्गमनीये शत्रुबले। डोऽन्यत्रापि दृश्यते। पा. ३-२-४८। इति गमेर्डः। अभीके चिदभ्यर्ण्येऽपि निकटम् प्राप्तेऽपि केशाकेश्यवस्थायामपि लोककृत्स्थितिकृन्न पालयिता स्थित्वा वृत्रहा वृत्राणामावरकाणां हन्ता एवं विधः स इन्द्रोऽस्माकं स्तोतॄणां चोदिता धनानां प्रेरिता सन्बोधि। अस्माभिः कृतानि परिचरणानि बुध्यताम्। बुधेश्छान्दसे लुङि दीपजनबुधेत्यादिना कर्तरि च्लेश्चिणादेशः। बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपीत्यडभावः। अपि चान्यकेषां कुत्सितानामन्येशां शत्रूणामधि धन्वसु धनुः ष्वधिरोपिता ज्याकाः कुत्सिता ज्या नभन्ताम्। हिंस्यन्ताम् । नश्यन्तु। ज्याशब्दात्कुत्सायां प्रागिवात्कः। पा. ५-३-७०-७४। न भ तुभ हिंसायां क्रैयादिकः। व्यत्ययेन शप्॥१॥

हे इन्द्र सिन्धून् स्यन्दनशीलञ्जलपूरानधराचोऽधरमधोमुखमञ्चतो गन्तॄनवासृजः। मेघान्निरगमयः। यतस्त्वमहिमन्तरिक्षे गतं मेघमहन् हतवानसि। यद्वा। अहिमागत्य हन्तारं सर्वस्य जगत आवरकं वृत्रमसुरमहन् हतवानसि। अतो हे इन्द्र त्वमशत्रुः शत्रुरहितो जज्ञिषे। जायसे। न सन्ति शत्रवोऽस्येति बहुव्रीहौ नञ्सुभ्यामित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। जनेर्लिट गमहनेत्यादिनोपधालोपः। द्विर्वचनेऽचीति स्थानिवद्भावाद्द्विर्वचनम्। तथा विश्वं सर्वं वार्यं वरणीयं सम्भजनीयं धनं पुष्यसि। वर्धयसि। वृङ् सम्भक्तौ। ऋहलोर्ण्यत्। ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यत इत्याद्युदात्त त्वम्। तादृशं त्वां परिष्वजामहे। हविर्घिः स्तुतिभिश्चालिङ्गनम्। कुर्मः। वशीकुर्म इत्यर्थः। ष्वन्ज परिश्वङ्गे। दंशसंजष्वंजां शपि। पा. ६-४-२५। इत्यनुनासिकलोपः॥२॥

विश्वा सर्वा अरातयोऽदात्र्योऽर्योऽभिगन्त्र्यो नोऽस्माकं शत्रुभूताः प्रजाः सु सुष्ठु वि नशन्त। विनश्यन्तु। हे इन्द्र त्वदर्थं धियः कर्माणिस्तुतयो वा प्रवर्तंताम्। हे इन्द्र यो नोऽस्माञ्जघांसति हन्तुमिच्छति। हन्तेः सन्यज्झनगमां सनीति दीर्घः। अभ्यासाच्चेति कुत्वम्। तस्मै शत्रवे वधं हननसाधनमायुधमस्तासि। क्षेप्ता भवसि। असु क्षेपणे। ताच्छीलिकस्तृन्। ते तव या रातिर्धनप्रदानहेतुर्हस्तः। रा दाने। करणे क्तिन्। मन्त्रे वृषेशपचनमनविदभूवीरा उदात्त इति क्तिन उदात्तत्वम्। सा रार्तिर्वसु धनं ददिः। अस्मभ्यं दाता भवतु। आदृगमहन इति ददातेः किप्रत्ययः। न लोकाव्ययेति वसुशब्दात्षष्ठ्यभावः। सिद्धमन्यत्॥३॥

हे इन्द्र यो जनो व्रुकायुः । वृको हिंसकोऽरण्यश्वा स्तेनो वा। स इवाचरन्नोऽस्मानभितः सर्वत आदिदेशति अभिलक्ष्यायुधान्यतिसृजति। दिअहतेर्लेट्यडागमः। छान्दसः शपः श्लुः। नाभ्यस्तस्याचि पितीत्यत्र बहुलं छन्दसीति वक्तव्यमिति वचनात्प्रतिषेधाभावे लघूपधगुणः। अभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तत्वम्। तमीं तमिमं जनमधस्पदं पादस्याधस्ताद्वर्तमानं क्रुधि। कुरु। करोतेश्छान्दसो विकरणस्य लुक् श्रुशृणुपृकृवृभ्य इति हेर्धिः। यतस्त्वं विबाधो विशेषेण बाधिता शत्रूणां सासहिरभिभविता चासि। सिद्धः शेषः॥४॥

हे इन्द्र यः सनाभिः समानजन्मा शत्रुर्नोऽस्मानभिदासति उपक्षयति यश्च निष्ट्यो निकृष्टजन्मास्मानुपक्शयति। जातार्थे निकृष्तवाचिनो निःशब्दादव्ययात्यप्। पा. ४-२-१०४। ह्रस्वात्तादौ तद्धिते। पा. ८-३-१०१। इति षत्वम्। आधानन्तरमेव महीव द्यौर्महती द्यौरिव विस्तृतम् तस्य शत्रोर्बलं त्मनात्मना। मन्त्रेष्वाज्यादेरात्मन इत्याकारलोपः। स्वयमेवाव तिर। जहि। अवतिरतिर्वधकर्मा। गतमन्यत्॥५॥

हे इन्द्र त्वायवस्त्वामात्मन इच्छन्तो वयं सखित्वं सखिकर्म यज्ञात्मकमा रभामहे। उपक्रमामहे। ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य पथा मार्गेन। भस्य टेर्लोपः उदात्तनिव्रुत्तिस्वरेण तृतीयाया उदात्तत्वम्। विश्वानि सर्वाणि दुरिता दुरितानि दुर्गमनानि पापानि तत्फलानि च नोऽस्मानति नय। अतिपारय। गतमन्यत्॥६॥

हे इन्द्र त्वं तां गामस्मभ्यं स्तोतृभ्यः सु शिक्ष। प्रदेहि। शिक्षतिर्दानकर्मा। या गौर्जरित्रे स्तोत्रे वरं वरनीयं पयः प्रति दोहते प्रतिदिनं नैरन्तर्येण दुग्धे। दुहेर्बहुलं छन्दसीति शपो लुगभावः। अदुपदेशाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वे शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। धातुस्वरः शिष्यते। वरम् । वृञ् वरण इत्यस्माद्ग्रहव्रुदृनिश्चिगमश्चेति कर्मण्यण्। सा प्रत्ता गौरच्छिद्रोध्नी निविडोधस्का अत एव सहस्रधारा बहुभिः क्षिरधारभिरुपेता मही महती सती यथा नोऽस्मान्पयसा क्षीरेण पीपयत् प्रवर्धयेत् तथा तां कुर्विति शेशः। ओप्यायी वृद्धौ। ण्यन्ताच्छान्दसो लुङ्। व्यत्ययेन धातोः पीभावः। अडभावश्छान्दसः॥७॥