दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 67

इमां धियमिति द्वादशर्चं सप्तमं सूक्तमाङ्गिरसस्यायस्यस्यार्षं त्रैष्टुभम् । इदमुत्तरम् च बृहस्पतिदेवताकम् । तथा चानुक्रान्तम्। इमां धियं द्वावशायास्योबार्हस्पत्यं त्विति। आभिप्लविकेषूक्थ्येक्षु स्तोमवृद्धौ ब्राह्मणाच्छंसिन इदं सुक्तमावापार्थम्। सुत्रितं च। इमां धियमिति ब्राह्मणच्छंसी विष्णोर्नुकमिति सूक्ते। आ. ७-९। इति॥

अत्रेतिहासमाचक्षते। पुरा किलाङ्गिरा नामर्षिर्बृहस्पतिं पुत्रमलभत। स तु देवानाम् हितोपदेशनायेन्द्रस्य पुरोहितोऽभवत्। कदाजित्तस्य गावः पणिनामकैरसुरैरपहृत्य वलपुरं प्रापय्य त्रिषुस्थानेषु तमसावृतेषु स्थापिता आसन्। अथ तासामन्वेषणायेन्द्रेण प्रेरितो बृहस्पतिर्मरुद्भिः सह तत्रागत्य गवां गुहास्थितानां दर्शनाय सूर्यं जनयित्वा वलनामानमसुरं तदनुचरान्पणींश्च हत्वा गा आजहारेति। तदत्र दर्शयिष्यते। तथा चास्या ऋचोऽयमर्थः धियं कर्माणां धात्रीं सप्तशीर्ष्णीं सप्तशिरस्कां सप्तभिः शिरः स्थानीयैस्तद्वत्प्रधानभूतैर्मदुद्गणैरुपेताम्। यद्वा। सप्तच्छन्दोमयशिरस्काम्। ऋतप्रजातां यज्ञार्थमुत्पन्नां बृहतीं महतीमिमां तनुं नोऽस्माकं पिताङ्गिरा अविन्दत्। लब्धवन्। कर्मणां ध्यातारं बृहस्पतिं पुत्रमलभतेत्यर्थः। येङ्गारा आसंस्तेऽङ्गिरसोऽभवन् यदंगाराः पुनरवशान्ता उददीप्यन्त तद्बृहस्पतिरभवदिति ब्राह्मणम्। ऐ. ब्रा. ३-३४। तथा तुरीयं स्विन्नप्तारमपि जनयत् आजनयत् विश्वजन्यः सर्वजनहित इन्द्रायेश्वराय बृहस्पतय इन्द्राय वोक्थं स्तोत्रं शंसन्नयमयास्यो नामर्षिः। पूर्वमेव नोऽस्माकं पिताकार्षीदित्याह॥१॥

ऋतं सत्यभूतं स्तोत्रं शंसंतः स्तुवन्त ऋजु कल्यानं दिध्यानाः कर्माणि ध्यायन्तो दिवो दीप्तस्यासुरस्य प्रज्ञानवतोऽग्नेरङ्गिरसः पुत्राः। अङ्गिरसो ह्यङ्गारेभ्यो जाता इत्युक्तम्। अङ्गारेष्वङ्गिराः। नि. ३-१७-१ इति। वीरा विक्रान्तप्रज्ञा एतेऽङ्गिरसो विप्रं प्रज्ञापकं यज्ञस्य धाम धारकं पदं बृहस्पत्याख्यम् दधानाः कर्मणा धारयन्तः सन्तः प्रथममादित एव मनन्त। स्तुवन्ति। प्रज्ञापकं ह्येतत्स्थानं यद्ब्रुहस्पतिरिति॥२॥

देवसुवां हविषु बृहस्पतये वाचस्पतय इत्यस्य याज्या हंसैरिवेत्येशा। सुत्रितम् च। बृहस्पते प्रथमं चाचो अग्रं हंसैरिव सखिभिर्वावदद्भिः। आ. ४-११। इति॥

हंसैरिव मधुरवाग्भिः सखिभिः सखिभूतैर्वावदद्भिरत्यन्तं शब्दायमानैर्मरुद्भिरश्मन्मयान्यश्ममयानि नहना गवां गन्धकान्यावरकाण्यसुराणां स्थानानि व्यस्यन् विक्शिपञ्शुथिलयन्नभिकनिक्रददाभिमुख्येन शब्दयन् गाः पणिभिरपहृतान्पशूनाजिहीर्षुः स बृहस्पतिर्वर्तते। यद्वा। वावदद्भिरत्यन्तं स्तुवद्भि स्तोतृभिः सह गाः स्तोत्रलक्षणा वाचोभिकनिक्रददाभिमुख्येनोच्चारयन्। उतापि च प्रास्तौत्। कर्मणि प्रव्रुत्तौ यज्ञस्य सखिभिः सहासीनः साम गातुं प्रस्तौति। विद्वान् सर्वं जानानः स उद्गाता भुत्वोदगायत्। देवानुद्गायति। अभिष्टौति॥३॥

पनयो गा आहृत्य त्रिषु स्थानेषु निदधुः। अवोऽवस्तात्स्थिता अनृतस्य तमसः सेतौ स्थाने गुहा गुहायां तिष्थन्तीर्गा द्वाभ्यां स्थानाभ्यामुदाजत्। ततः परः परस्तादवस्थिता गा एकयैकेन स्थानेनोदगमयत्। तदेवाह। ब्रुहस्पतिस्तस्मिंस्तमसि ज्योतिः कर्तुमिच्छंस्तत्र स्थिता उस्रा गा उदकः। उदकार्षीत्। प्रादुर्भूता अकार्षीत्। इत्त्थमयं तिस्रोऽसुराणां द्वारो व्यावः। विवृतवान्खलु। वृणोतेर्लुङि मन्त्रे घसेति च्लेर्लुक्। बहुलं छन्दसीत्यडागमः॥४॥

स बृहस्पतिः शयथोपशयेन स्थित्वापाचीं पराङ्मुखीमीमिमामसुरपुरीं विभिद्य विदार्योदधेर्वलाद्मेघरूपादसुरात्साकं सह युगपत्त् त्रीण्युषसं सूर्यं गामेतानि त्रीणि निरकृन्तत्। निर्गतमकार्षीत्। तमसावृत्षु स्थानेशूषः कालतः पश्चाद्भाविनं सूर्यं च जनयित्वा पशून्निरगमयदित्यर्थः। सोऽयमर्कमर्चन्यं मन्त्रं सूर्यं विवेद प्रज्ञापयति। कथमिव। यथा स्तनयन् शब्दं कुर्वन् द्यौरिव स्थितः॥५॥

इन्द्र ईश्वरो बृहस्पतिर्दुघानां क्षीरस्य दोग्ध्रीणां गवां रक्षितारं वलमसुरं करेणेव सायुधकर इव स्थितेन रवेण शब्देन वलं वि चकर्त। विचिच्छेद। किञ्च स्वेआञ्जिभिः। स्वेआञ्जयो मरुतः क्षरदाभरणाः। तै सहाशिरमाश्रयमानं संयोगमिच्छमानः कामयमानः पणिं वलस्यानुचरमेतन्नामानमसुरमरोदयत्। व्यनाशयत्। ततस्तेनापहृता गा अमुष्णात्। आजहार॥६॥

स बृहस्पतिः सत्येभिर्यथार्थबलईः सखिभिः। सखिभुतैः शुचद्भिर्दीप्यमानैर्धनसैर्धनस्य सम्भक्तृभिर्मरुद्भिः सह गोधायसं गवां धारकमीमेनं वलंव्यदर्दः। व्यदारयत्। ततो ब्रह्मण ऋग्यजुःसामलक्शणस्य स्तोत्रस्य पतिरधिपतिः स वृशभिर्वर्शितृभिर्वराहैर्वराहारैर्वरस्य वरणीयस्योदकस्याहर्तृभिर्घर्मस्वेदेभिर्दीप्तागमनैः यद्वा क्षरदुदकैः। अथवा। घर्मो यज्ञः तं प्रति गन्तृभिर्मरुद्भिर्द्रविणं गोलक्शणं धनं व्यानट्। व्याप्नोत्॥७॥

गाः पणिभिरपहृतान्पशूनियानासोऽभिगच्छन्तः सत्येन यथार्थभूतेन मनसा युक्तास्ते मरुतो धीभिरात्मीयैः कर्मभिरेतं ब्रुहस्पतिं गोपतिं तदाहरणेन गवां स्वामिनं कुर्म इतीशणयन्त। ऐच्छन्। ब्रुहस्पतिश्च मिथो अवद्यपेभिः। पातेः कर्मण्यौणादिकः प्रत्ययः। अवद्यरुपादसुराद्रक्षितव्या गावो येशु मरुत्सु परस्परं सङ्गच्छन्त इति ते तथोक्ताः। तैः स्वयुग्भिः स्वयमेव युक्तैर्मरुद्भिरुस्रिया गा उदसृजत। पर्वतान्निरगमयत्॥८॥

सधस्थे। सह तिष्थन्त्यत्र देवा इति सधस्थमन्तरिक्षम् । तस्मिन् सिम्हमिव नानदतं पुनः पुनः शब्दायमानं वृषणं कामानां वर्षितारं जिष्णुं जयशीलं तं बृहस्पतिं वर्धयन्तो मरुतो वयं शूरसातौ शूरैः सम्भजनीये भरे भरे सङ्ग्रामे शिवाभिः कल्याणीभिः स्तुतिभिरनु मदेम। अनुष्तुमः। स्तोतृपरत्वेन वा योजनीयम्॥९॥

स बृहस्पतिरदा यस्मिन्काले विश्वरूपं नानारूपं वाजं गोलक्शनमन्नमसनत् भजते यदा वाहृतपशुकः सन् द्यां द्युलोकमरुक्शत् आरोहति। अथवोत्तरानि वा सद्म स्थानान्यारोहति। रुहेर्लुङि च्लेः शल इगुपधादनिटः क्सः पा. ३-१-४५। तदानीं वृशणं वर्षितारं बृहस्पतिमासास्येन देवा वर्धयन्तो भवन्ति। तथा नाना दिक्षु सन्तो भवन्तो ज्योतिर्बिभ्रतो धारयन्तो देवाश्च स्तुवन्ति॥१०॥

हे बृहस्पतिप्रभृतयो देवा वयोधा अन्नस्य धानायास्मदीयामाशिषम् स्तुतिं सत्यां यथार्थं कृणुत। कुरुत। तथाद् यूयं स्वेभिरात्मीयैरेवैर्गमनैः कीरिं स्तोतारं मामवथ। रक्षथ। हिरवधारणे। पश्चा च छन्दसि। पा. ५-३-३३। इति निपातितः। पश्चादिश्वाः सर्वा मृधो हिंसित्र्योऽप भवन्तु। नश्यन्तु। तदिदमस्माभिरुक्तं वचनं हे विश्वमिन्वे विश्वस्य प्रीणयित्र्यौ हे रोदसी द्यावापृथिव्यौ शृणुतम्॥११॥

इन्द्र ईश्वरो मह्ना महत्त्वेन युक्तो बृहस्पतिर्महतो अर्णवस्योदकवतोऽर्बुदस्यांबुदस्य मेघस्य मूर्धानं शिरो व्यभिनत्। व्यच्छिनत्। तदुच्यते। अहिमहंतव्यमपामावरकं शत्रुमहन्। अवधित्। अतः सप्त सर्पणशीलाः सिन्धून् स्यन्दमाना अपः। यद्वा। सप्तसङ्ख्याका गाङ्गाद्या नदीः। अरिणात्। समुद्रं प्रत्यगमयत्। अथ प्रत्यक्षकृतः। हे द्यावापृथिव्यौ देवैः सह नोऽस्मान्प्रवतम्। प्ररक्शतम्॥१२॥