दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 70

इमाम् म इत्येकादशर्चम् द्वितीयं सुक्तम्। वाध्र्यश्वस्य सुमित्रस्यार्षम् त्रैष्टुभं तनूनपाद्वर्जिताः सनराशम्साः समिदादयः प्रत्यृदं देवताः। तथाचानुक्रान्तम्। इमां म एकादशाप्रमिति। वध्र्यश्वगोत्रानां पशाविदमाप्रीसूक्तम्। सूत्रितं च। समिद्धो आद्येति सर्वेषां यथऋषि वा। आ. ३-२। इति॥

हे अग्ने इळस्पद इळायास्पदे। एतद्वा इळायास्पदं यदुत्तरवेदी नाभिः। इति ब्राह्मणम् । उत्तरवेद्यामिमां मे मदीयां समिधं युषस्व। सेवस्व। तथा घृताचीं घृतमञ्चतीं स्रुचं प्रति हर्य। प्रतिकामयस्व। किञ्च हे सुक्रतो सुप्रज्ञ पृथिव्या वर्ष्मन्वर्ष्मणि सनुच्छ्रिते पूर्वोक्ते देशेऽह्नां सुदिनत्वे तन्निमित्तं देवयज्या देवयागेन हेतुनोर्ध्वो ज्वालाभिरुन्नतो भव॥१॥

देवानामग्रयावाग्रे गन्ता नराशंसः। उभे वनस्पत्यादिषु युगपदिति पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम्। नरैः शंसनीय एतन्नामकोऽग्निर्विश्वरूपेभिर्नानारूपैरश्वै रोहिदाख्यैः सहेहास्मिन्यज्ञ आ यातु। आगत्य च मियेधो मेध्यो यज्ञहितः स्तुतियोग्यो वा देवतमो देवानां मुख्यः सोऽग्निर्हविर्नयनयोग्येनर्तस्य यज्ञस्य पथा मार्गेन नमसा स्तोत्रेण सह देवेभ्य इन्द्रादिभ्यह् सुषूदत्। हविः प्रेरयतु॥२॥

शश्वत्तममत्यन्तम् नित्यमग्निं हविष्मन्तः सम्भृतहविष्का मनुष्यासो मनुष्या यजमाना दूत्याय। दूतस्य भागकर्मणी इति यश्प्रत्ययः। दुतकर्मने हविर्वहनलक्षणाय तन्निमित्तमीळते। स्तुवन्ति। स त्वमेवं स्तुतो वहिष्थैर्वोढृतमैरश्वैः सुवृता सुवर्तनेन रथेन च सह देवानिन्द्रादीना वक्षि। अस्मदीयं यज्ञम् प्रत्यावह। प्रापय। तस्त्वं होता भवन्निहास्मिन्यज्ञे नि सद। निषीद॥३॥

हे बर्हिर्नामकाग्ने देवजुष्टं देवैः सेवितं तिरश्चा तिरश्चीनं तिर्यगञ्चनमिदं बर्हिर्वि प्रथताम् । विशेषेण विस्तृतं भवतु। तथा दीर्घं चेदं द्राघ्मादाघिम्ना। दीर्घशब्दस्येमनिचि प्रियस्थिरेत्यादिना द्राघिरादेशः। अकारस्येकारोवर्णव्यापत्त्या। पश्चादल्लोपः। द्राघिम्ना युक्तं भवतु। अस्मे अस्मदीयम् बर्हिः सुरभि सोमादिहविर्निधानेन सुगन्धं भूतु। भवतु। हे देव द्योतमान हे बर्हिरेतन्नामकाग्ने अहॆळता। हेल इति क्रोधनाम। आक्रुध्यता मनसोशतो हवींषि कामयामानानिन्द्रज्येष्ठानिन्द्रप्रधानान्देवान्यक्षि। या। पूजय॥४॥

हे द्वार एतन्नामधेया देव्यः यूयं दिवो वा। वाशब्दश्चार्थे। दिवश्च सानुसमुच्छ्रितं वरीय उरुतरं स्थानं स्पृशत। उन्नता भवतेत्यर्थः। चवायोगे प्रथमेति न निघातः। पृथिव्याश्च यावती मात्रास्ति तावत्या मात्रया वि श्रयध्वम्। विस्तृता भवत। उशतीर्देवान्कामयमाना यूयं रथयुः। सुपां सुलुगिति जशसुः। रथकामाः सत्यो महिना महिम्ना महद्भिर्देवैरधिष्ठितं अत एव देवं द्योतमानं रथं रमणसाधनं धारयध्वम्। धारयत॥५॥

देवी द्योतमाने दिवो द्युलोकस्य दुहितरा दुहितरौ सुशिल्पे शोभनरूपे उषासानक्तोषाश्च नक्तं चाहोरात्रौ योनौ यज्ञस्य स्थाने नि सदताम्। निषीदताम्। हे उशती उशत्यौ कामयमाने हे सुभगे शोभनधने हे देव्यौ वां युवयोरुरौ विस्तीर्णं उपस्थे समीपस्थे स्थान उशन्तो हवींशि कामयमाना देवासो देवा आ सीदन्तु। उपविशन्तु॥६॥

ग्रावा सोमाभिषवाय यदोर्ध्व उन्नतो भवति यदा च बृहन्महानग्निः समिद्धो हविर्भिः सम्यग्दीप्तो भवति। तथा प्रियाणि देवानां सोमादिहविष्प्रदानेन प्रीणयितॄणि धामानि हविषां धारकाणि यज्ञपात्राण्यदितेः पृथिव्या उपस्थे यज्ञसदने यदासादितानि भवन्ति तदानीं हे ऋत्विजौ देव्यौ पुरोहितौ होतारौ पुरतो निहितौ विदुष्टरा। छान्दसं सम्प्रसारनम्। विद्वत्तमौ युवामस्मिन्यज्ञे द्रविणं धनमा यजेथाम्। यजिर्दाअनार्थः। अस्मभ्यमाभिमुख्येन प्रयचृतम्॥७॥

हे तिस्रो देवीरिळाद्यास्तिस्रो देव्यः वरीय उरुतरमिदं बर्हिरा सीदत। कालाध्वनोरिति द्वितीया। अत्यन्तं तस्मिन्निषीदत। कुत एतत् तत्राह वो युष्मदर्थं स्योनं विस्तीर्णमिदं च कृम। वयं कृतवन्तः। वाक्यभेदादनिघातः। इळैतन्नामिका देवी द्योतमाना सरस्वति घृतपदी दीप्तपदोपेता भारती चैता मनुष्वन्मनोर्यज्ञे यथा हवींष्यसेवन्त तद्वदस्मदीयं यज्ञं सुधिता सुष्ठु निहितानि हवींषि च जुषन्त। सेवताम्॥८॥

त्वाष्ट्रस्य पशोर्वपायागस्य देव त्वष्टरिति याज्या। सूत्रितं च। देव त्वष्टर्यद्ध चारुत्वमानट् पिशङ्गरूपः सुभरो वयोधाः। आ. ३-८। इति॥

हे देव त्वष्टरेतन्नामक त्वं यच्चरुत्वं हविर्भिः कल्याणरूपत्वमानट् प्राप्तवान्। अश्नोतेर्लिटि प्रत्ययस्य लुक्। यच्च त्वमङ्गिरसामस्माकं सचाभूः सहभावी सखाभवः। हे द्रविणोदो धनस्य दातः अव एव सुरत्नः सुधनः स त्वमुशन्हवींषि कामयमानः सन् विद्वान् आस्येदमस्येदमिति प्रजानन्देवानां पाथोऽन्नमुप यक्षि। उपयज। तेभ्यः प्रयच्छा॥९॥

वनस्पतिस्तोमे निष्केवल्ये वनस्पते रशनयेत्येषा सूक्तमुखीया। सूत्रितं च । देवेभ्यो वनस्पते हवींषि वनस्पते रशनया नियूयेति सूक्तमुखीयाः। आ. ९-५। इति॥

हे वनस्पते वनस्पतिविकार यूप विद्वाञ्जानानस्त्वं रशनया रज्ज्वा नियूयबद्ध्वा परिव्याय पाथोऽन्नं देवानामिन्द्रादीनामुप वक्षि। उपवह। प्रापय। ततो देवो वनस्पतिः स्वदाति। हविष्प्रापणेन स्वदयतु। तथा हवींष्यस्माभिर्दत्तानि कृणवत्। देवानां करोतु। तथा मे मदीयं हवं देवविषयाह्वानं द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्याववताम्। रक्शताम्॥१०॥

हे अग्ने त्वं नोऽस्माकमिष्टये यागायेन्द्रं वरुणम् च मरुतश्च दिवो द्युलोकादन्तरिक्षाच्चास्मदीयं यज्ञमा वह। प्रापय। आगतस्ते यजत्रा यष्टव्या विश्वे सर्वे वेवा बर्हिरा सीदन्तु। तत्रासन्नाभवन्तु। ततोऽमृता मरणधर्मरहिता देवाः स्वाहा स्वाहाकारेण दत्तैर्हविर्भिर्मादयन्ताम्। आत्मानं मावयन्तु॥११॥