दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 52

विश्वेदेवाः शास्तनेति षड्रुचं दशमं सूक्तं सौचीकस्याग्नेरार्षं वैश्वदेवम्। गतः सूक्तविनियोगः। सुग्रादापनात्पूर्वभाविनि जपे विनियुक्ता। सूत्रितं च। विश्वे देवाः शास्तन मा यथेहाराधि होता निषदा यजीयान्। आ. १-४। इति॥

एतत्सूक्तं कृत्स्नमाग्नेयम् । हे विश्वे देवाः यूयं मा मां शास्तन। अनुज्ञां दत्त। यथेह यज्ञे होता देवानामाह्वाता सन् वृतो होतृत्वेन वृतोऽहं मनवै स्त्ॐइ भवतः। यद्यस्मान्निषद्य स्त्ॐइ तस्माच्छास्तन। मे मम भागधेयं प्र ब्रूत। यथा वो यूयं भागं कल्पितवन्तः तथा तं भागं प्र ब्रूत येन च पथा वो हव्यमा वहानि। वहनं करोमि॥१॥

यजीयान् यष्टृतमोऽहं होता सन्न्यसीदम् । निषण्णओऽस्मि। निषदने तं निषण्णं विश्वे व्याप्ता मरुतो देवा जुनन्ति। प्रेरयन्ति हविर्वहनाय। हे अश्विना वां युवयोराध्वर्यवमहरहः प्रतिदिनं कर्तव्यमिति शेषः। आध्वर्यवं भवद्भ्यामनुज्ञातव्यमित्यर्थः। ब्रह्मा भवति भवतु। कः समित् समिद्धश्चन्द्रमाः। चन्द्रमा ब्रह्मा भवतु। किञ्च सा। स इत्यर्थः। स च समित् समिद्धश्चन्द्रमा वां युवयोर्होमार्थं वां युवाभ्याम् क्रियमाणायाध्वर्यव कर्मण आहुतिर्भवत्वित्यर्थः। सोमात्मको हि चन्द्रमा हूयते। एष वै सोमो राजेत्युपक्रम्य तदेवोभयं भवतीति हि च्छन्दोगब्राह्मणम् । अथवैवं योजना। याहुतिराध्वर्यवमनुष्थितवद्भ्यां होतव्या सा वां युवयोर्युवाभ्याम् भवति। भवतु। अध्वर्यवं वामित्यस्यैव विवरनमेतत्॥२॥

योऽयं होता स किः। को भवति। कीदृशो भवति। तस्य को व्यापार इत्यर्थः। तस्योत्तरमुच्यते। यमस्य मृत्योर्भीतः सन्निति शेशः। कमपि हुतमूहे। वहति। यद्वा। सर्वमृत्विग्जातं नियमयतिति यमो यजमानः। तस्य कमपि हुतमूहे। वहति देवान्प्रति। यत्समञ्जन्ति यद्धविः प्राप्नुवन्ति देवाः। किञ्चाग्निरहरहः प्रतिदिनमग्निहोत्रार्थं जायते। प्रादुर्भवति। तथा मासि मासि प्रतिमासं जायते पितृयज्ञार्थम् । एतत्कालद्वयमुपलक्षनं पक्शचतुर्मासषण्मास संवत्सरादीनाम् । अपरे पुनरेवमाहुः। अहरहः सूर्यात्मना जातते मासि मासि चन्द्रात्मनेति। अथ तमिममग्निं देवा दधिरे हव्यवाहम् । हविषां वोढारम् । एवमग्निरात्मानं स्वयमेवोक्तवान्॥३॥

मामग्निं देवा हव्यवाहम् हविर्वोढारं दधिरे। कृतवन्तः। कीदृशं माम् । अपम्लुक्तमपक्रम्यागतम् । बहु कृच्छ्रा बहूनि कृच्छ्राणि स्थानानि चरन्तं गाच्छन्तम् । कया मनीषया दधिर इति उच्यते। अयमग्निर्विद्वान् सर्वं जानन्नोऽस्माकं यज्ञं कल्पयाति। कीद्रुशं यज्ञम् । पञ्चयामम्। पञ्चविधगमनम्। पाङ्क्तो हि यज्ञः। त्रिवृतम्। सवनत्रयभेदेन त्रिप्रकारं सप्ततन्तु सप्तभिश्छन्दोमयैः स्तुतिभिर्विस्तृतम्॥४॥

हे देवा वो युष्माना यक्षि। आयाचे। किम् । अमृतत्वमविनाशित्वं सुवीरं सुपुत्रं च। हे देवाः वो युष्माकं वरिवः परिचर्यां हवीरूपं धनम् वा यथा कराणि करवाणि तदर्थमित्यर्थः। किञ्चेन्द्रस्य बाह्वोर्वज्रमा धेयाम्। ग्राहयामीत्यर्थः। अग्नेर्होतृत्वाभाव इन्द्रस्य सोमाद्यभावाद्दुर्बलत्वेन वज्रधारणं नोपपद्यते। अतस्तत्कृत्वा वज्रं ग्राहयामीत्यर्थः। अथैवं सतीमा विश्वाः सर्वाः पृतनाः शत्रुसेनाः जयाति। जयति। जयतु वा॥५॥

त्रीणि शता शतानि त्रीणि सहस्राणि त्रिंशच्च नव च एतत्संख्याका देवा अग्निं माम पर्यन्। पर्यचरन्। परिचर्याप्रकार उच्यते। घृतैः क्शरद्भिराज्यैरौक्षन्। सिक्तवन्तः। अस्मा अग्नये मह्यं च बर्हिरस्तृणन्। आस्तृतवन्तः। आदिदास्तरणानन्तरं होतारमाह्वातारं न्यसादयन्त। नियमेनासादितवन्तः॥६॥