दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 137

उत देवा इति सप्तर्चम् नवमं सुक्तमानुष्टुभं वैश्वदेवं भरद्वाजकश्यपगोतमात्रिविश्वामित्रजमदग्निवसिष्था इति क्रमेन प्रत्युचमृषयः। तथा चानुक्रान्तम्। उत देवाः सप्तर्षय एकार्चा वैश्वदेवमिति। गतो विनियोगः॥

उतापि च हे देवाह् अवहितमुन्नयथ। उतापि च हे देवाः आगोऽपराधम् चक्रुषं कृतवन्तं मां तस्मादागसो रक्षत। हे देवाः रक्षित्वा च पुनः पश्चाज्जीवयथ। चिरजीविनं कुरुत॥१॥

इमौ दृश्यमानौ द्वौ वातौ पुरोवातः पश्चाद्वातश्चा सिन्धोरा समुद्रात्। मर्यादायामाकारः। यद्वा। परावतः समुद्रादपि यो दूरदेशस्तं देशमवधीकृत्य वातः। गच्छतः। वा गतिगन्धनयोः आदादिकः। तयोर्वातयोरन्य एको हे स्तोतः ते तव दक्षं बलमा वातु। आगमयतु। अन्यश्च त्वदीयं यद्रपः पापं तत्नरा वातु। प्राअगमयतु॥२॥

हे वात भेषजं सुखं व्याध्युपशमनमौषधं वा वाहि। आगमय। हे वाअतयद्रपोऽस्मदीयं पापं तद्वि वाहि। विगमय। अस्मत्तो विश्लेषय। त्वं हि खलु देवानां दूतो विश्वभेषजः। विश्वानि भेषजानि यस्मिन्। बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायामिति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम्। ईदृशश्च सन्नीयसे। सततं गच्छसि। ईङ् गतौ दैवादिकः। श्यनो नित्त्वात् ञ्नित्यादिर्नित्यमित्याद्युदात्तत्वम्। हि चेति निघात प्रतिषेधः॥३॥

हे स्तोतः त्वा त्वाम् शन्तातिभिः सुखकरैरथो अपि चारिष्टतातिभिरहिंसाकरैश्च रक्शनैरागमम्। आगतवानस्मि। शिवशमरिष्टस्य करे। पा. ४-४-१४३। इत्युभयत्र तातिल्प्रत्ययः। लितीति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम्। अपि च भद्रं कल्याणं ते तव दक्षम् बलमभार्षम्। आहार्षम्। वायुसकाशादानैषम्। तथा ते तव यक्ष्मं रोगम् च परा सुवामि। विनाशयामि॥४॥

इहास्मिन्देशे सर्वे देवास्त्रायन्ताम्। अस्मान्पालयन्ताम्। तथा मरुतां गणः सङ्घः स त्रायताम्। विश्वानि सर्वान्यन्यानि च भुतानि भूतजातानि त्रायन्ताम्। अस्मान्रक्षन्तु। यथायमस्मदीयः शरीरादिररपा असत् पापरहितो भवति तथेत्यर्थः। रप इति पापनाम। नञा बहुव्रीहौ नञ्सुभ्यामित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। अस्तेर्लेट्यडागमः। यावद्यथाभ्याम्। पा. ८-१-३६। इति निघाताभावः॥५॥

अप इद्वा अप एव खलु भेषजीर्भेषजभूताः। स्नानपानादिना सुखहेतवः। यद्वा। ओषधिरूपेण परिणता रोगोपशमनहेतवो भवन्ति। केवलमामकेत्यादिना। पा. ४-१-३०। भेषजशब्दाद्ङीप्। उदात्तनिव्रुत्तिस्वरेण ङीप उदात्तत्वम्। जसि वा छन्दसिति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम्। य एवमतः कारनदापोऽमीवचातनीरमीवचातन्यो रोगाणां नाशयित्र्यो भवन्ति। चातयतिर्वधकर्मा। किंचापः सर्वस्य प्राणिजातस्य भेषजीर्भेषजभुता भवन्ति न कतिपयस्य। तास्तथाविधा आपस्ते तव भेषजं कृण्वन्तु। कुर्वन्तु॥६॥

दशशाखाभ्याम्। दशाङ्गुलयः शाखाभुत ययोः तादृशाभ्यां प्रजापतेर्हस्ताभ्याम् सृज्यमाना जिह्वा रसना वाचः शब्दस्य पुरोगवी पुरतो गन्त्री जाता। यत्र यत्र शब्दस्तत्र सर्वत्र तस्य शब्दस्योच्चारणाय पुरतो व्याप्रियत इत्यर्थः। अनामयित्नुभ्यां सम्यगारोग्यहेतुभ्याम् ताभ्यां हस्ताभ्यां हे स्तोतः त्वामुपस्पृशामि। उपस्पृशामः। इदन्तो मसिः। त्वेति पुनरुक्तिः पारपूरणार्था॥७॥