दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 119

इदि वा इति त्रयोदशर्चम् सप्तमं सूक्तं गायत्रम्। इन्द्रो लबरूपमास्थाय सोमपानं कुर्वन् तदानीमृशिभिः दृष्टह् सन् स्वात्मनमनेन सूक्तेनास्तावीत्। अतो लबरूपापन्न इन्द्र ऋषिः। स एव देवता। तथा चानुक्रम्यते। इति वै सप्तोनैन्द्रो लब आत्मानं तुष्टावेति। गतो विनियोगः॥

इदि वा इति खिल्वित्येवं प्रकारेन मे मदीयं मनो वर्तते। तं प्रकारं दर्शयति। गामश्वं च सनुयां स्तोतृभ्यः प्रयच्छामिति। षणु दाने तानादिकः। इति शब्दो हेतौ। यस्मात् कुविद्बहुवारं सोमस्य सोममपां पीतवानस्मि। क्रियाग्रहणं कर्तव्यमिति सोमस्य सम्प्रदानसम्ज्ञा। चतुर्थ्यर्थे बहुलमिति षष्ठी। पा पाने। लुङि गातिस्थेति सिचो लुक्। कुविद्योगादनिघातः॥१॥

दोधतो भृशं कम्पयमाना वाता इव वायवो यथा वृक्षादीनुद्यच्छन्ते तद्वत्पीताः सोमा मा मां प्रकर्षेणोदयंसत। उद्यच्छन्ते। यमेर्लुङि समुदाङ्भ्यो यमोऽग्रन्थे। पा. १-३-७५। इत्यात्मने पदम्। यस्माद्बहुवारम् सोममपाम्॥२॥

पीताः सोमा मामुदयंसत। उद्यच्छन्ते। तत्र दृष्टान्तः। रथमश्वा इव यथाशवः क्शिप्रगामिनो गमनेन व्यप्ता वाश्वा रथमुद्गमयन्ति तद्वत्॥३॥

मतिः स्तोतृभिः क्रियमाणा स्तुतिकर्मा मामुपास्थित। संयोजयति। उपाद्देवपुजासङ्गतिकरनेत्यात्मनेपदम्। कथमिव। वाश्रा पुत्रमिव यथ वाश्रा शब्दायमाना धेनुः प्रियं पुत्रं वत्सम् सङ्गच्छति तद्वत्॥४॥

तष्टेव तक्षा यथा वन्धुरं सारथिनिवासस्थानम्। तद्वान्वोपलक्ष्यते तत्स्थानं रथम् वा साधुकरोति तद्वदहं मतिं स्तुतिं हृदात्मीयेन मनसा मर्यचरामि। साधुकरणाय परिगच्छामि॥५॥

चनेति निपातसमुदायोऽप्यर्थे। पञ्च क्रुष्तयोऽपि निशादपञ्चमाश्चत्वारो वर्नाः पञ्च जनाः। यद्वा। देवमनुष्यादयः। मे मदीयमपक्षिपच्चक्शुः पतनम् दृष्टिसञ्चारं नह्यच्छान्त्सुः। न ह्यपवृण्वन्ति। न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यत इति हि श्रुतेः। शत. १४-७-१-२३। छदि अपवारने। चुरादीनामिति वा ण्यन्तत्वादत्रण्यभावे लुङि हलन्तलक्षना व्रुद्धिः। पा. ७-२-३। यस्माद्बहुवारं सोममपाम्॥६॥

उभे रोदसी द्यावापृथिव्यौ मे मदीयमन्यं पक्शं चन पक्षमपि प्रति समाने न भवतः॥७॥

उक्तमर्थं प्रतिपादयति। महिना महिम्नात्मीयेन द्याम् द्युलोकमभिभुवम्। अभिभवामि। तथा महीं महतीमिमां पृथिवीं स्वमहिम्नाभि भवामि। भवतेर्लङि च्छान्दसो विकरनस्य लुक्। भूसुवोस्तिङीति गुणे प्रतिषिद्ध उवञादेशः॥८॥

हन्तेति सम्भावनायामनुज्ञायां वा। सम्भावयाम्येतदनुजानामि वा। किं तत्। अहमिमां पृथिविमिह वान्तरिक्षे नि दधानि। इह वा द्युलोक इति हस्तेन निर्दिशति। दधातेर्लोटि मेर्निः॥९॥

अहं पृथिवीमभिलक्ष्योषं स्वतेजसा तापकमादित्यमिह वान्तरिक्ष इह वा द्युलोके जङ्घनानि। भृशं यापयानि। इदिति पूरणः। हन्तेर्गत्यर्थस्य यङ् लुगन्तस्य लोटि शपो लुगभावश्छान्दसः॥१०॥

मे मदीयोऽन्यः पक्षो दिवि द्युलोके स्थापितः। अधः। पूर्वाधरावराणामसीत्यादिनासिप्रत्ययः। प्रकृतेरधादेशश्च। अधस्तात्पृथिव्यामन्यं पक्शमचीक्रुषम्। अकार्षम्। कृश विलेखने। ण्यन्तस्य लुङि चङि नित्यं छन्दसि। पा. ७-४-८। इत्यृकारादेशः। विलेखनं नामोत्पादनम्। उद्पादयम्। आस्थापयमित्यर्थः॥११॥

अभिनभ्यं नाभौ मध्यस्थाने भवं नभ्यमन्तरिक्षम्। उगवादिभ्यो यत्। पा. ५-१-२। इति यत्प्रत्ययः। तत्रैव पाठान्नभादेशश्च। लक्षनेनाभिप्रती आभिमुख्ये। पा. २-१-१४। इत्यव्ययीभावसमासस्वरः। अन्तरिक्षमभ्युदीषित उद्गतः सुर्यात्माहं महामहोऽस्मि। महतामपि महानस्मि। यद्वा। महत्प्रभूतं महस्तेजो यस्य। प्रभूततेजस्कोऽस्मि। आन्महत इत्यात्वम्॥१२॥

गृहो हविषाम् ग्रहीतारं कृतो यजमानैरलङ्कृतोऽहम् देवेभ्य इन्द्रादिभ्यो हव्यवाहनो हविषाम् वोढा प्रापयिताग्न्यात्मा सन्यामि। हवींषि प्रापयामि। या प्रापने। लिट्। हव्येऽनन्तःपादमिति वहेर्ञ्युट्। ञित्त्वादाद्युदात्तः। समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः। इति यस्मात्कुविद्बहुवारम् सोमस्य सोममपां पीतवानस्मि। तस्मादेतान्यकार्षमितीन्द्रः स्वात्मानमेवास्तावीत्॥१३॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमे हार्दं निवारयन्। पुमार्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥

इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक श्री वीरबुक्कभुपाल साम्राज्य धुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ प्रकाशे ऋक्संहिताभाष्ये

अष्टमाष्टके षष्ठोऽध्यायः समाप्तः॥