दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 51

महत्तदिति नवर्चं नवमं सूक्तम् । वज्रभूतेन वषट्कारेण देवानां हविर्वहनेन च हतेषु भ्रातृषु कनिष्ठः सौचीको नामाग्निर्वष्ट्कारहविर्वहनाभ्यांभितो देवेभ्यो निर्गत्यापः प्राविशत्। स च मत्स्यैः प्रदर्शितः सन्नन्वेष्टुमागतैर्देवैः सहेदमादिसूक्तत्रयेण संवदं कृतवान्। अस्य सूक्तस्य द्वितीयादियुजश्चतस्रो विश्वे देवाः शास्तनेति षडृचमुत्तरसूक्तं चेति दशर्चोऽग्निवाक्यम् । अयुजः प्रथमाद्याः पञ्चर्चो यमैच्छाम मनसेत्येकादशर्चमुत्तरसूक्तं च देवानां वाक्यम्। तत्र तदद्य वाचः प्रथमं मसीयेति द्वृचस्त्वग्नेर्वाक्यम्। अतोऽग्निवाक्येषु देवा देवताग्निऋषिः। देवोक्तिष्वग्निर्देवता देवा ऋषयः। अनादेशपरिभाषयेदमुत्तरं च द्वे त्रैष्टुभे विशेषानभिधानात्। तथा चानुक्रान्तम्। वषट्कारेण वृक्णेषु भ्रातृषु सौचीकोऽग्निरपः प्रविश्य देवैः समवददुत्तरैस्प्रिभिर्महत्तन्नव तत्र युजोऽग्निवाक्यम् विश्व इत्युत्तरं षट्कमयुजो देवानां यमैच्छामेत्युत्तरं चैकादशकं तदद्येति तु द्वृचोऽग्नेरिति। गतो विनियोगः। सूक्तत्रयोक्तार्थे तैत्तिरीयब्राह्मणम्।अग्नेस्त्रयो ज्यायांसो भ्रातर आसन् ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त सोऽग्निरबिभेदित्थं वाव स्य अर्तिमारिष्यतिति स निलायत सोऽपः प्राविशत्तं देवाः प्रैषमैच्छन्नित्यादि। तै. सं. २-६-६-। तत्राद्यया देवा अग्निमाहुः॥

तदुल्बं वक्ष्यमाणं प्रावरणं महत् स्थविरमत्यन्तं स्थूलं च तदासीत् येनोल्बेनाविष्टित आवेष्टितः सन् हे अग्ने प्रविवेशिथापः उदकानि प्रविष्टवानसि। हे अग्ने जातवेदो जातप्रज्ञान विश्वाः सर्वास्तन्वस्तनूः सर्वाण्यङ्गानि बहुधा बहुप्रकारमेको देवोऽपश्यत्। दृष्टवान्॥१॥

इदमग्नेर्वाक्यम्। एको देवोऽपश्यदित्युक्ते पृच्छति। को मा मां ददर्श दृष्टवान्। स देवः कतमः। यो मे मम तन्वस्तनूर्बहुधा बहुप्रकारं स्थिताः पर्यपश्यत् परिदृष्टवान्। हे मित्रावरुना मित्रावरुणौ अग्नेर्मम विश्वाः सर्वाः समिधो दीप्ता देवयानीर्देवयानसाधनभुतास्तन्वो दृष्टा इत्युक्तं यदि दृष्टाश्चेत्तर्हि क्व क्षियन्ति क्व निवसन्तीत्येवं देवानां पुरतो वर्तमानौ मित्रा वरुणावाहाग्निः॥२॥

एवमग्निना पृष्टा देवा अग्निं ब्रुवन्ति। हे जातवेदो जातप्रज्ञाग्ने त्वा त्वामन्वैच्छाम। कीदृशं त्वाम्। अप्सूदकेष्वोषधीषु च बहुधा प्रविष्टम्। अन्विष्य च तं तादृशं प्रविष्टं त्वा त्वां यमो देवोऽचिकेत् ज्ञातवान् हे चित्रभानो चायनीयरश्मे। कुत्र स्थितं ज्ञातवानिति तदुच्यते। दशान्तरुष्यात्। अन्तरुष्यं गूढमावासस्थानं तच्च स्थानं दशस~ख्योपेतम्। तादृशं स्थानमतिरोचमानमतीत्य प्रकाशमानम्। अग्नेर्हि गूढानि दश स्थानानि भवन्ति पृघिव्यादयस्त्रयो ओका अग्निवाय्वादित्यास्त्रयो देवा आप ओषधयो वनस्पतयः प्राणिशरीरमिति दश स्थानानि॥३॥

अनया देवगणा मा ज्ञातवन्त इति निश्चित्य गूहनस्य प्रयोजनमाह। हे वरुण देव अहं होत्राद्धोतव्यात्। हविर्वहनादित्यर्थः। तस्माद्भिभ्यदायम् । आगतवानस्मि। अतो मा मामेवैवं पूर्वप्रकारेणात्रास्मिन्हविर्वहनप्रयोजने नेद्युनजन् मैव योजयन्त देवाः। तस्य तादृशस्य बिभ्यतो मे तन्वो बहुधा निविष्टा अप्सु। एतमर्थमेतद्धविर्वहनकार्यमग्निरहं न चिकेत। न बुध्ये। नाङ्गीकरोमि॥४॥

अग्निनैवमुक्ता देवाः पुनरग्निमाह्वयन्ति। हे अग्ने एहि। अगच्छ। मनुर्मनुष्यो यष्टा मननीयो मनू राजा वा देवयुर्देवान्यष्टुमिच्छन् यज्ञकामश्च भवति। अत एहि। किं कुर्वन् यज्ञकामो भवतिति चेत् उच्यते। अरंकृत्य केवलं तेजः पुञ्जमेवालङ्कुर्वन्। यद्वेदमुत्तरत्र सम्बध्यते। त्वमलङ्कृत्यात्मानमलंकुर्वन् तमस्यन्यैर्ज्ञातुमशक्येऽन्धकारे क्षेषि। निवससि। हे अग्ने आगत्य च देवयानान् देवान्प्रति यैर्मनुष्या गच्छन्ति तान्पथो मार्गान् सुगान्कृणुहि। कुरु। कृवि हिंसाकरनयोश्च। धिन्विकृण्व्योरच्छेत्युप्रत्ययः। सम्मत्या नो यज्ञनिष्पत्तेर्देवयाना सुपथा भवन्ति। वह हव्यान्यस्मदीयानि सुमनस्यमानः स्ॐअनस्यमाचरन्स्त्वम्॥५॥

अनयाग्निः स्वपलायननिमित्तमाह। हे देवा अग्ने र्मम पूर्वे पूर्वमुत्पन्ना भ्रातरो भूपतिर्भुवनपतिर्भुतानां पतिरिति त्रयोऽग्रजा एतमर्थं हविर्वहनाख्यमर्थमन्वावरीवुः। अनुक्रमेण वृतवन्तः। तत्र वृणोतेर्यङ् लुगन्ताल्लुङि झेष्छान्दसो लुक्। बहुलं छन्दसीत्युक्तम्। आवरणे दृष्टान्तः। रथीवाध्वानम्। अध्वानं यथा रथी वृणुते तद्वत्। ते भ्रातरस्तथा कुर्वन्तो हताः। तस्मान्मरनद्भिया भीत्या हे वरुण दूरं देशमायम् । किं च क्षेप्नोरिषु क्षेप्तुर्धनुषो ज्यायाः सकाशाद्गौरो न मृग इव स यथा बिभेति चलति वा तद्वदविजे। अकम्पे। ओविजी भयचलनयोः। अनुदत्तेत्तौदादिकः। तस्य लङ्युत्तमे रूपम्॥६॥

इदं देवानां वाक्यम्। हे अग्ने यदायुरायुष्यमजरं जरारहितमस्ति तत्ते कुर्मः। तथा तेनायुषा युक्तस्त्वं हे जातवेदो जातप्रज्ञ यथा न रिष्या न म्रियसे तथा कुर्मः। अथ वहासि वह सुमनस्यमानः स्ॐअनस्यं कुर्वन्। वोढव्यं वहन्। तदेव दर्शयति। हविषो यजमानप्रत्तस्य भागम्। केभ्यः। देवेभ्यः। हे सुजात शोभनजन्मन्नग्ने॥७॥

अनेनाग्निर्हविर्वहने दाताव्यानुक्त्वा दत्तेति प्रतिजानाति। हे देवाः मे मह्यं प्रयजान् प्रधानस्य प्रमुखे यष्टव्यानेतन्नामकान् हविर्भागान् तथानुयाजाननुप्रधानात्पश्चाद्यष्टव्यानेतन्नामकान् केवलानसाधारणान्दत्त। प्रयच्छत। तथोर्जस्वन्तं प्रत्यभिघारणात्सारवन्तं हविषह् सर्वस्यापि चरुपुरोडाशादेर्भागं स्विष्टकृदाख्यं भागं दत्त। अथवोर्जस्वन्तं हविषो भागं प्रयाजानुयाजाख्यं दत्तेति योज्यम् । किञ्चापां सारभूतं ताभ्य उत्पन्नं वा घृतमाज्यभागादिसाधनमोषधीनामोषधीभ्य उत्पन्नं पुरुषं च भागं दत्त। किञ्चाग्नेर्मम दीर्घमायुष्चास्तु। वषट्कारकृतवधभयं मा भूदित्यर्थः। अमुमितिहासं प्रस्तुत्य कौषीतकि ब्राह्मणम्। तस्मादाहुराग्नेयाः प्रयाजा आग्नेया अनुयाजा आग्नेयमाज्यमाग्नेयः पुरोडाश इति। शरीरदाया ह वा अग्नयो भवन्तीति च ब्राह्मणं पुरुषाहुतिर्यस्य प्रियतमेति च॥८॥

एवमग्निना याच्यमाना देवाः प्रति ब्रुवते। हे अग्ने तव प्रयाजा अनुयाजाश्च केवलेऽसाधारणा ऊर्जस्वन्तो बलवन्तो हविषो भागाः सन्तु। हे अग्ने अयं सर्वो यज्ञश्च तवास्तु। तथा प्रदिशः प्रकृष्टा मुख्याश्चतस्रो दिशस्तुभ्यं नमन्ताम्। अत एहि हविर्वहेति शेषः॥९॥