दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 78

विप्रास इत्यष्टर्चम् दशमं सूक्तम्। पञ्चम्याद्यास्तिस्रो द्वितीया चेति चतस्रो जगत्यः। शिष्ताश्चतस्रस्त्रिष्टुभः। पूर्ववदृषिदेवते। तथा चानुक्रान्तम्। विप्रासो द्वितीया पञ्चम्याद्याश्च तिस्रो जगत्य इति। गतो विनियोगः॥

विप्रासो न विप्रा ब्राह्मना इव ते यथा मन्मभिः स्तुतिभिः स्वाध्यः शोभनाध्याना भवन्ति एवं मरुतोऽप्यस्मदीयैर्मन्मभिर्मननीयैः स्तोत्रैः स्वाध्यः सुमनसो भवन्ति। अथव मन्मभिः स्तोत्रैर्युक्ता विप्रासो न मेधाविनः स्तोतार इव स्वाध्यो यज्ञे यजमाने वा सुध्याना इत्यर्थः। तथा यज्ञैर्यागैर्देवाव्यो न देवानां तर्पयितारो ये यजमाना इव स्वप्नसः। अप्न इति कर्मनाम। शोभनकर्माणः। ते यथा कर्मसु व्याप्उता भवन्ति तद्वद्वृश्टिप्रदानादिकर्मसु व्यापृता भवन्ति। राजानो न मूर्धाभिषिक्ताः क्षितिपतय इव चित्राश्चायनीयाः पूजनीयाः। यद्वा चित्राभरणाः। तथा सुसंदृशः सुष्ठु दर्शनीयाः। तथा क्षितीनांनिवासानां स्वामिनो मर्या न मनुष्या इवारेपसोऽपापाः। यथा प्रतिग्रहार्थमन्यत्रागत्वा स्वगृह एवानुतिष्ठन्तो निर्दोषा भवन्ति तादृशा इत्यर्थः। ईदृशाः शोभन्त इत्यर्थः॥१॥

ये मरुतोऽग्निर्नाग्निरिव स यथा भ्राजसा तेजसा शोभते तद्वद्भ्राजसा युक्ताः किञ्च रुक्मवक्षसो रुक्मालङ्कृतवक्षस्कावातासो न प्रत्यक्षवाता इव स्वयुजः स्वयं युज्यमानाः सद्य ऊतयः सद्योगमनाः प्रज्ञातारो न प्रकर्षेण ज्ञातारो ज्ञानिन इव ज्येष्ठाः पूज्याः सुनीतयः सुनयनाः सुशर्माणो न सोमाः सुसुखाः सोमा इव ते यूयमृतं यते यज्ञम् गच्छते यजमानाय गच्छतेति॥२॥

ये मरुतो वातासो न वायव इव धुनयः शत्रूणां कम्पयितारो जिगत्नवो गमनशीलाः। अत्र मारुते सूक्ते मरुतामेव दृष्टान्त कथनं सञ्चरण स्वभाववायुपदार्थतदभिमानिदेवताभेदेनाविरुद्धम् । तथग्नीनां न जिह्वा अग्नीनां ज्वाला इव विरोकिणो विरोचनशीलमुखाः। तथा वर्मण्वन्तो न योधाः कवचिनो योद्धार इव शिमीवन्तः शौर्यकर्मवन्तः। तथा पितॄणाम् न शंसाः पितॄणाम् जनकानां शंसा वाच इव सुरातयः सुदानाः। एवं महानुभावा ते मरुतोऽस्मद्यज्ञमागच्छन्तु॥३॥

रथानां न रथचक्राणामिवाराः ते यथा बहवोऽपि सनाभयह् समाननाभयो भवन्ति तद्वद्ये परस्परं सनाभयः समानबन्धना एकस्मिन्नेवान्तरिक्षे वर्तमानाः। परस्परं बन्धुभुता इत्यर्थः। जिगीवांसो न शूरा जयशीलाः शूरा इवाभिद्यवोऽभिगतदीप्तयः किञ्च वरेयवो न मर्या वृतं वरं परस्मै प्रदातुमिच्छन्तो मनुष्या इव घृतप्रुष उदकसेक्तारः। उदक पूर्वं हि वराणि वसूनि दीयन्ते नियमेन। वृष्ट्युदकप्रदा इत्यर्थः। किञ्चाभिस्वर्तारोऽर्कं नार्कमर्चनीयं स्तोत्रमभिस्वर्तारोऽभितः शब्दयितारो वन्दिन इव सुष्टुभः सुशब्दाः॥४॥

ये मरुतोऽश्वासो नाश्वा इव ज्येष्ठा प्रशस्यतमा आशवह् शीघ्रगमनाः। तथा दिधिषवो न वसूनां धारका इव रथ्यो रथस्वामिनः सुदानवः सुदानाः। तथापो नाप इव निम्नैः प्रवणगैरुदभिरुदकैः सह जिगत्नवो गमनशीलाः। तथा विश्वरूपा नानारूपाः सामभिर्युक्ता अङ्गिरसो नाङ्गिरस इव। सर्वदा सामगा इत्यर्थः॥५॥

सूरय उदकस्य प्रेरका ग्रावाणो न मेघा इव सिन्धुमातरो नदीनिर्मातारः। आदर्दिरास आदरणशीलान्यद्रयो न वज्राद्यायुधानीव विश्वहा सर्वदा शत्रूणां हन्तार इत्यर्थः। यद्वा। सर्वदाद्रयो न वज्रा इव शत्रूणामादर्दिरास आदरणशीलाः। सुमातरः शोभनमातृकाः शिशूला न शिशूला न शिशव इव क्रीळयो विहर्तारः। उतापि च महाग्रामो न महाञ्जनसङ्घ इव यामन्यामनि गमने त्विषा दीप्त्य युक्ता भवन्ति। तेऽस्मद्यज्ञमागच्छन्तु॥६॥

ये मरुत उषसाम् न केवव उषसां रश्मय इवाध्वरश्रियो यज्ञस्याश्रयितारो भवन्ति। तथा शुभंयवो न कल्याणकामा वरा इवांञ्जिभिराभरणैर्व्यश्वितन् दीप्यन्ते। श्विता वर्णे। लङि रूपम्। तथा सिन्धवो न नद्य इव ययियो गमनशीला भ्राजदृष्टयो दीप्यमानायुधाः परावतो न दूरध्वनीना वडवा इव योजनानि दूरदेशान्ममिरे। परिच्छिन्दन्ति। तेऽस्मद्यज्ञमागच्छन्त्विति॥७॥

अनया स्तुतिमुपसंहरति। हे मरुतो देवाः ववृधानाः स्तुत्यावर्धमाना यूयम् स्तोतॄन्नोऽस्मान्सुभागान्सुधनान्कृणुत। कुरुत। तथा सुरत्नाञ्शोभनरत्नान्कृणुत। यद्वा। सुरत्नाञ्शोभनरमणीयस्तोत्रानस्मानिति सम्बन्धनीयम्। किञ्च यूयं सख्यस्य स्तोत्रस्य सखिभूतम् स्तोमधि गात। अधिगच्छत। वो युश्माकं रत्नधेयानि रत्नदानान्यस्मद्विषयाणि सनाद्धि चिरकालादारभ्य खलु सन्ति॥८॥