दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 65

अग्न्यादय आदित्यादयो बृहद्बृहती स्वर्द्यौश्च सोमादय एते देवाः सजोषसः संहत्य॥१॥

वृत्रहत्या युद्धानि। तेशु मिथः परस्परम् तन्वा शरीरेण तत्रस्थेन बलेन शत्रून्हिन्वाना प्रेरयन्तौ सत्पति सताम् पती समोकसा समानस्थानविन्द्राग्नी। घृतश्रीरुदकं वसतीवर्याअख्यं श्रयमानो महिमानमात्मीयमीरयन् सर्वत्रोदीरयन्नुद्गमयन् सोमश्च। एते सर्वे च महि महदन्तरिक्शमोजसा स्वबलेना पप्रुः। आपूरयन्ति। प्रा पुरणे॥२॥

मह्ना स्वमहत्त्वेन महतामनर्वणामन्यस्मिन्नप्रत्यृतानाम् शत्रुभिरनभिगन्तव्यानामृतावृधां सत्यभुतेन यज्ञेन व्रुद्धानाम् तेषामग्न्यादीनां देवानामेवार्तज्ञा यज्ञस्य ज्ञाताहं स्तोमानियर्मि। प्रेरयामि। ऋ गतिप्रापनयोः। औहोत्यादिकः। चित्रराधसाश्चायनीयधनोपेता यद्वा पश्वादिलक्शणबहुधाना ये देवा अप्सवम्। अप्स इति रूपनाम। रूपवन्तमर्णवम्। अर्णसं सलोपश्च। का. ५-२-१०९-३। इति मत्वर्थियो वप्रत्ययः। उदकवन्तं मेघं वर्षन्ति ते सुमित्र्याः शोभनसखिकर्माणस्ते देवा नोऽस्मभ्यं महये जनेशु मध्ये पूजार्थं धनं रासन्ताम्। प्रयच्छन्तु। रासृ दाने॥३॥

स्वर्णरं सर्वस्य स्वस्वकर्मणि नेतारमादित्यमन्तरिक्षाणि। द्यावापृथिव्योरन्तरामध्ये क्षियन्ति निवसन्तीत्यन्तरिक्षाणि। मध्यस्थितानि रोचना रोचमानानि तेजंसि द्यावाभुमी द्यावापृथिव्यौ पृथिवीं विस्तीर्णमन्तरिक्षं च एतानादित्यादीनोजसा स्वबलेनैव देवाः स्कंभुः। धारयन्ति। स्कंभ इति सौत्रो धातुः। लिति रूपम्। किञ्च पृक्शा इव दरिद्रेषु धनानि संपर्चयन्त इव अत एव महयन्तः स्तोतॄन्धनादिभिः पूजयन्तः सुरातयह् सुदाना मनुशाय मनुष्याय सूरयो धनावां प्रेरका एते देवाः स्तवन्ते। अस्मिन्यज्ञे स्तूयन्ते॥४॥

दाशुषे धनानि स्तोतृभ्यः प्रयच्छते मित्राय वरुणाय च शिक्ष। हवींषि प्रयच्छ। शिक्षतिर्दानकर्मा। सम्राजा सम्राजौ सर्वस्य या यौ मित्रावरुनौ मनसान्तः करणेनापि न प्रयुच्छतह् न प्रमाद्यतः किमुत वाह्येन व्यापारेण। यच्छप्रमादे। भौवादिकः। ययोर्मित्रावरुणयोर्ब्रुहद्महद्धाम शरीरं धर्मणात्मीयेन लोकप्रकाशकाशनादिलक्षणेन कर्मणा रोचते सम्यग्दीप्यते। ययोश्च नाधसी। णाधृ याज्ञोपतापैश्वर्याशिःषु। याचमाने उभे रोदसी द्यावापृथिव्यौ वृतौ वर्तमाने भवतः। यद्वा। नाधसी देवमनुष्यैः समृद्धे द्यावापृथिव्यौ। तयोर्वृतौ वर्तमाने भवतः। तदधीने भवत इत्यर्थः॥५॥

येयं मदीया पयः क्षीरादिकम् दुहाना व्रतनीराश्रयणपयः प्रदानेन कर्मणो नेत्री गौर्निष्कृतम् संस्कृतं वर्तनिमावासस्थानं यज्ञमवारतोऽवरनेनाप्रार्थनेनैव पर्येति परिगच्छति स्वयमेवागच्छति प्रब्रुवाना मया प्रस्तूयमाना सा गौर्दाशुषे हविर्दत्तवते वरुणाय देवेभ्योऽन्येभ्य इन्द्रादिभ्यश्च हविषान्नेन विवस्वते देवान्परिचरते मह्यं मां रक्षितुं दाशत्। पयः प्रयच्छतु। दाशृ दाने। लॆट्याअगमः। यद्वा गौरिति माध्यमिका वाक् या पय ऊर्जम् दुहाना सा नो मन्द्रेषमुर्जम् दुहाना। इ. ८-१००-११। इत्यादिशु दृष्टत्वात्। तत्परतया पुर्ववद्योज्यम्॥६॥

दिवक्षसः स्वतेजसा दिवं व्याप्नुवन्तः। अक्षु व्याप्तौ। असुनि रूपम्। यद्वा। दिवो वोढारह् अग्निजिह्वा अग्न्यास्याः। अग्निना हवींषि लिहंत्यास्वादयन्तीति तन्मुखाः। ऋतावृधो यज्ञवृद्धा यज्ञस्य वर्धयितारो देवा वर्तस्य सत्यभुतस्य यज्ञस्य योनिम् स्थानं विमृशन्तो विचारयन्तः प्रतिक्षमाणाः सन्त आसते। सर्वत्त्र तिष्ठन्ति। त इमे द्यां द्युलोकं स्कभित्वी स्कभित्वा तां धारयित्वौजसा स्वबलेनापोऽपेक्षितान्युदकान्या चक्रुः। आकुर्वन्ति। ततो यज्ञं यजनीयं हविश्च जनित्वी जनयित्वा तन्वि स्वशरीरे नि मामृजुः। न्मृजन्ति। नितरामलङ्ग्कुर्वन्ति। हविर्भक्षयन्तीत्यर्थः॥७॥

परिक्षिता परितो निवसन्तौ सर्वत्र व्यापिन्यौ पितरा सर्वेषां मातापितृभूते अत एव पूर्वजावरी पूर्वं जाते समोकसा समाननिवासस्थाने एते द्यावापृथिव्या वृतस्य यज्ञस्य योना योनौ स्थाने क्शयतः। आहुत्यधिकरणत्वेन निवसतः। हविर्धानरूपे वा क्शियतः। किञ्च सव्रते समानकर्मणी ते महिषाय महते पूज्याय वा वरुणाय । तं यष्तुम् । उपलक्षणमेतत्। अन्यान्धेवानपि। घृतवत्क्षरनवत्त् पय उदकं पिन्वतः। सिञ्चतः। उदकेन ह्यन्नं जायते॥८॥

पर्जन्यावाता पर्जन्यावातौ पर्जन्यावायू वृशभावृशभौ कामानां सेक्तारौ पुरीषिणा पुरीषिणौ। पुरीशमुदकम्। कर्तृत्वेन तद्वन्तौ ताविन्द्रवायू वरुणादयश्च एते स्वमहिम्ना सर्वत्र वर्तन्ते। वायोः पर्जन्येनेन्द्रेण च तत्कार्यापेक्षया सहोपादानम्। एतानादित्यान्देवानदितिं तेषां मातरं च हवामहे। अस्मिन्यज्ञे वयमाह्वयामः। किञ्च ये देवाः पार्थिवासः पार्थिवाः पृथिव्यां भवा ये च दिव्या दिवि जाता ये चाप्स्वन्तरिक्शे समुत्पन्नाः तानाह्वयामहे॥९॥

हे ऋभवः। ऋतेन सत्येन भान्तीत्यृभवः। उरु प्रभुतं स्वतेजसा भान्तीति वा। हे मेधाविनः यः सोमः स्वस्तये कल्याणाय युश्माकं मदाय त्वष्टृप्रभृतीनोहते। ओहिर्गथर्थः। भौवादिकः। अवहति प्राप्नोति। तथा बृहस्पतिं सुमेधसं सुप्रज्ञं वृत्रखादं वृत्रस्यासुरस्य खादितारमिन्द्रं च प्राप्नोति धनासा धनं सम्भजमाना वयमिन्द्रियमिन्द्रजुश्टं तं सोममीमहे। धनम् याचामहे। ईमह इति याच्ञा कर्मा। ईङ् गतौ दैवादिकः। बहुलं छन्दसीत विकरणस्य लुक्॥१०॥

ब्रह्मवर्धनसाधनमन्नम् । अन्नेन हि सर्वाः प्रजाः वर्धन्ते। गामश्वमेतत्प्रभृतीन्पशून् तथौशधीर्वनस्पतींश्च तथा पृथिवीं विस्त्रीर्णां भूमिं पर्वताञ्शेलोच्चायान् वृष्त्या जगदापुरकान्मेघान्वा अप उदकान्यन्तरिक्षं वा एताञ्जनयन्त उत्पादयन्तः किञ्च दिवि द्युलोके सूर्यमादित्यं रोहयन्तः सुदानवः शोभनदानास्तेऽमी देवा अधि क्षमि। अत इति योगविभागात्। पा. ६-४-१४०। अकार लोपः। क्शमायां पृथिव्यामार्या श्रेष्थानि कल्याणानि व्रतानि कर्माणि यागादीनि विसृजन्तः प्रसारयन्तः सर्वत्र वर्तन्ते। तान्वयम् धनं याचामह इति शेशः॥११॥

हे अश्विनाश्ववन्तौ सर्वं व्याप्नुवन्तौ वैतन्नामकौ हे देवौ अंहस उपद्रवकारिनः समुद्राद्भुज्यं तुग्रपुत्रमेतन्नामानं निः पिपृथः। निष्पारयथः। नितरां रक्षथः। पॄ पालन पूरणयोः। चौहोत्यादिकः। निष्तौग्र्यं पारयथः समुद्रात्। ऋ. १-११८-६। इति निगमः। तथा श्यावं हिरण्यहस्तनामानं पुत्रं वध्रिमत्या एतन्नामिकाया अजिन्वतम् । अप्रीणयतम् । अदत्तम् । हिरण्यहस्तमश्विना रराना। ऋ. १-११७-२४। इत्यादि निगमः। तथा कमद्युवं कामस्य दीपनीं वेनपुत्रीं जायां विमदायर्षये युवमूहथुः। प्रापयथः। युवं रथेन विमदाय। ऋ. १०-३९-७। इति निगमः। तथा विष्णाप्वमेतन्नामानं विनष्टं पुत्रं विश्वकायर्षय आनीयाव सृजथः। अदत्तम्। पशुं न नष्टमिव दर्शनाय। ऋ. १-११६-२३। इति निगमः॥१२॥

पावीरव्यायुधवति तन्यतुः स्तनयित्री वाग्मध्यमिका तथा दिवो द्युलोकस्य धर्ता धारयिताज एकपात् एक एव पद्यते गच्छतीति न जायत इत्येत्संज्ञको देवः सिन्धुश्च समुद्रियः। समुद्रमन्तरिक्षम् । तत्र भवा आपश्च। समुद्राभ्राद्घ इति भावार्थे घप्रत्ययः। विश्वे देवाश्च धीभिः कर्मभिर्युक्ताः पुरन्ध्या बहुविधया प्रज्ञया सहिता सरस्वती च मे मदीयानि वचांसि वक्तव्यानि स्तोत्राणिशृणवन्। शृण्वन्तु। पविः शल्यो भवति यद्विपुनाति कायमित्यादि निरुक्तमनुसन्धेयम्। नि. १२-३०॥१३॥

धीभिः कर्मभिः सहिताः पुरन्ध्या प्रज्ञानेन युक्ता मनोर्मनुष्यस्य यज्ञे यजत्रा यष्टव्या अमृता मरणधर्मरहिता ऋतज्ञाः सत्यविदो रातिषाचो दीयमानं हविः सेवमाना अभिषाच आभिमुख्येन यज्ञं समवयन्तः सङ्गतवन्तः स्वर्विदः सर्वस्य लम्भका विश्वे सर्व इन्द्रादयो देवाः स्वः सर्वा गिरोऽस्मदीयाः स्तुतीर्ब्रह्म महच्चान्नम् सूक्तं सुष्ठु वक्तव्यम् स्तोमं यद्वा सुष्ठु मन्त्रेण सह दत्तमन्नं जुषेरत। सेवन्ताम्। जुषी प्रीतिसेवनयोः। तौदादिकः। अनुदात्तेत्। लिङि झस्य रनादेशाभावश्छान्दसः। बहुलं छन्दसीति रुडागमः॥१४॥

वसिष्ठो वसिष्ठकुलजोऽयमृषिरमृतन्मरणरहितान्देवान्ववन्दे। एवमस्तावीत्। ये देवा विश्वा विश्वानि भुवनानि लोकानभि प्रतस्थुः स्वतेजसाभिभवन्ति। अभितः प्रतिष्ठन्तीति वा। प्रपूर्वात्तिष्ठतेर्लिटि रूपम्। समासस्वरः। ते देवा अद्यास्मिन्दिने नोऽस्मभ्यमुरुगायं प्रभूतयशस्कमन्नं रासन्ताम् । प्रयच्छन्तु। हे देवाः यूयम् स्वस्तिभि कल्याणीभिरूतिभिर्नोऽस्मान्सदा सर्वदा पात। रक्षत॥१५॥