दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 63

परावतो य इति सप्तदशर्चं त्तुतीयं सूक्तं प्लतेः पुत्रस्य गयस्यार्षम् । षोडशीसप्तदशौ त्रिष्टुभौ। पञ्चदशी त्रिष्टुब्जगती वा। शिष्टाश्चतुर्दश जगत्यः। स्वस्ति नः पथ्यास्विति द्वे पथ्यास्वस्तिदेवताके। शिष्टा वैश्वदेव्यः। तथाचानुक्रान्तम्। परावतस्त्र्यूना गयः प्लातो द्वित्रिष्टुबन्तम् तु स्वस्ति न स्त्रिष्टुब्वा सह चोत्तरया पथ्या स्वस्तिदेवत्येति। पृष्ठ्याभिप्लवयोस्तृतीयेऽहनि वैश्वदेव एतत्सूक्तं वैश्वदेवं निविद्धानम्। सूत्रितं च। अनश्वो जातः परावतो य इति वैश्वदेवम् । आ. ७-७। इति॥

ये देवाः परावतो दूरदेशादागत्याप्यं ज्ञातेयम् मनुष्यैः सह बन्धुत्वं दधिषन्ते धारयन्ति। यद्वा। हविषां प्रदातृभिर्मनुष्यैः सह सख्यम् कुर्म इति परस्परं शब्दायन्ते। धिष शब्दे। चौहोत्यादिकः। छान्दसो झस्यान्तादेशः। धिष धारण इति कैश्चिदप्युपगम्यते। उक्तार्थमेव विशिनष्टि। दनुप्रीतासो मनुष्यैः प्रीता देवा विवस्वतो विवस्वत्पुत्रस्य मनोर्जनिम जन्मानि मनुष्यान्धारयन्ति। किञ्च ये देवा नहुष्यस्य नहुषपुत्रस्य ययातेरेतन्नामकस्य राजर्षेर्बर्हिषि यज्ञ आसते उपविंशति ते देवा नोऽस्मानधि ब्रुवन्तु। धनादिप्रदानेनास्मानधिकं वदन्तु। पूजयन्त्वित्यर्थः॥१॥

ये देवा इन्द्रादयः। हिरवधारणे। वो युश्माकमेव नामानि नमनीयानि विश्वा सर्वाणि शरीराणि नमस्यानि नमस्करार्हाणि भवन्ति वन्द्या वन्द्यानि स्तोतव्यानि च भवन्ति। ये यूयमदितेरदीनाद्द्युलोकादद्भ्यः। अन्तरिक्षनामैतत्। अन्तरिक्षात्। परिः पञ्चम्यर्थद्योतकः। पृथिव्याश्च जाताः प्रादुर्भूताः स्थ भवत ते यूयमिहास्मिन्यज्ञ आगत्य मे मदीयं हवमाह्वानं श्रुत। शृणुत॥२॥

अग्निष्टॊमे वैश्वदेवशस्त्रे येभ्यो मातेत्येषा धाय्या। सूत्रितं च। अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भा येभ्यो माता मधुमत्। अ. ५-१८। इति॥

माता सर्वस्य निर्मात्री पृथिवी येभ्यो देवेभ्यो देवार्थं मधुमद्माधुर्योपेतं पयः सारभुतं क्षीरं पिन्वते क्षरति। तथादितिरएदीनाद्रिबर्हा मेघैः परिवृढा प्रवृद्धा परिवृद्धमेघा वा द्यौश्च पीयूशं पिन्वते। द्यावापृथिव्यौ हविरुत्पादयत इत्यर्थः। ऋषिरात्मानं सम्बोध्याह। उक्थशुष्मानतिबलान् वृषभरान्वृष्टेराहर्तॄन्। हृग्रहोर्भ इति भः। स्वप्नसः सुकर्मणस्तनादित्यानदितेः पुत्रान्देवान् स्वस्तयेऽविनाशायानु मद। अनुस्तुहि। माद्यशेर्लोटि व्यत्ययेन शप्। मन्दतेर्वा स्तुत्यर्थस्यानित्यमागमशासनमिति नमभावः॥३॥

न चक्षसः कर्मनेतृणां मनुष्याणां द्रष्टारः अत एवानिमिषन्तो निमेषमकुर्वाणाः सर्वदा जागरूका देवासो देवा अर्हणा लोकस्य परिचरणार्थं स्तोतव्यत्वाय बृहद्बृंहितममृतत्वममरणधर्मनानशुः। प्राप्ताः। देवाः खलु मनुष्यैः पुज्याः। तस्मात्पूजाहेतुं देवत्वमानशिरे। अत एव ज्योतिरथा दीप्यमानरथोपेता अहिमायाः कैश्चिदप्यहन्तव्यप्रज्ञा अनागसः पापरहिता आदित्या दिवो द्युलोकस्य वर्ष्माणम् नभिस्थानं समुच्छ्रितं देशं स्वस्तयेऽविनाशाय लोकस्य क्षेमकरणार्थं वसते। अधिवसन्ति। यद्वा। स्वतेजसाच्छादयन्ति॥४॥

सम्राजः सर्वेषां राजानः स्वतेजोभिः सम्यग्राजमानाः सुवृधः सुवृद्धा ये देवा यज्ञमाययुः आयान्ति सोमादिहविर्भक्षणार्थम्। ततोऽपरिह्वृताः कैश्चिदप्यहिंसिता ये देवा दिवि द्युलोके क्षयं निवासं दधिरे विदधति कुर्वन्ति। ऋषिरात्मानमाह। महो महतो गुणाधिक्येनादित्यानदितेः पुत्रांस्तान्प्रसिद्धान्देवानदितिं तेषां मातरमेतन्नामिकां च स्वस्तयेऽविनाशाय नमसा हवीरूपेणान्नेन सुवृक्तिभिः शोभनाभिः स्तुतिभिश्चा विवास। आभिमुख्येन परिचर। विवासतिः परिचरणकर्मा॥५॥

ऋषिर्देवान्प्रति बहुधा वितर्कयति। हे देवाः वो युष्माकं कः स्तोतास्तोमं त्रिवृत्पञ्चदशादिलक्षणं राधति। संसाधयति। न कश्चिदस्तीत्यर्थः। यद्वा। मदन्यः को वो युश्मभ्यं स्तोमं करोति। यूयं यं स्तोतारं जुजोषथ सेवध्वे। जुषी प्रीतिसेवनयोः। लेटि शवः श्लुः। अडागमः। किं च हे मनुषो मन्तारो ज्ञतारो हे विश्वे देवासो देवाः यूयं यति यत्संख्याः स्थन भवथ। यच्छब्दादपि छान्दसो डतिर्द्रष्टव्यः। हे तुविजाता धात्रादिविभागेन बहुजनाना हे देवाः युष्मदर्धं को वा यजमानोऽध्वरं यज्ञमरं करत्। अलङ्करोति स्तुतिभिर्हविर्भिश्च। मदन्यो नास्तीत्यर्थः। यो यज्ञो नोऽस्मान् स्वस्तयेऽविनाशायांहः पापरूपं मार्गमवैदिकमति पर्षत् अतिपारयति तं यज्ञं को वालं करोतीति॥६॥

समिद्धाग्निर्हविर्भिः सम्यग्दीप्ताग्निर्मनुर्वैवस्वतो मनुष्यानां प्रथमभावी श्रद्धधानेन मनसा सप्त सप्तसङ्ख्याकैर्होतृभिर्वषट्कर्तृभिरृत्विग्भिश्च सह येभ्यो युष्मभ्यं प्रथमां द्रथमं मुख्यं यद्वा सर्वेषां मनुष्याणामग्रे क्रियमाणत्वादाद्यं होत्राम्। हूयन्ते हवींष्यत्रेति होत्रा यज्ञः । तम् । यद्वा। आहूयन्ते देवाः स्तुतिभिरत्रेति। तं यज्ञमायेजे अभिमुख्येनेष्टवान्। यजेर्लिटिरूपम् । यद्वा। लिटिलोपस्त आत्मने पदेष्विति तलोपः। यजिवप्योरलिट्येत्वं वक्तव्यम् । का. ६-४-१२०-४। इति वचनादेकारः। हे आदित्या अदितेः पुत्रा हे देवाः ते यूयं नोऽस्मभ्यमभयं शर्म च सुखं प्रयच्छत। किञ्च नोऽस्माकं स्वस्तये क्षेमाय सुपथा सुपथानि शोभनान्वैदिकमार्गान् सुगा सुष्ठु गन्तव्यान् कर्त। कुरुत। करोतेर्लोटि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक्। तबादेशः॥७॥

प्रचेतसः प्रकृष्टज्ञाना मन्तवः सर्वस्य वेदितारो ये देवाः स्थातुः स्थावरस्य जगतो जङ्गमस्य विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्य लोकस्येशिरे ईश्वरा भवन्ति। अथ प्रत्यक्षकृतः। हे देवासो देवाः य उक्तगुणास्ते यूयं नोऽस्मान्कृतात्कायिकात्पापात् अकृतात्करचरणादिभिरकृतादेनसः किन्तु मानसात्पापच्चाद्यास्मिन्चिने स्वस्तयेऽविनाशायायुषोऽभिवृद्धये पिपृत। पारयत पापरहितान्कुरुतेत्यर्थः।।८॥

अंहोमुचमंहसः पापस्य मोचकं सुहवं शोभनाह्वानमिन्द्रं भरेषु। भृणन्ति भर्जयन्ति विनाशयन्ति शत्रूनत्रेति भराः सङ्ग्रामाः। तेषु हवामहे। रक्षणायाह्वयामः। किञ्च सुकृतम् सुकर्माणं दैव्यं देवसम्बन्धिनमन्यं जनं चाह्वयामहे। तं जनमुद्दिशति। अग्निं मित्रं वरुणं भगं भजनीयमेतन्नामनं देवं द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ मरुतश्च सातयेऽन्नलाभाय स्वस्तयेऽविनाशाय रक्षणायाह्वयामहे॥९॥

अदितिदेवताकस्य पशॊः सुत्रामाणमित्येषा वपायागस्य याज्या। सुत्रितं च। अदितिर्ह्यजनिष्ट सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसम् । आ. ३-८। इति। प्रायणीयेष्टावादित्यस्य हविष एषैवानुवाक्या सैवोदयनीयाया याज्या। सूत्रितं च। सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसं महीमू षु मातरं सुव्रतानाम् । आ. ४-३। इति। प्रयाणेऽनयैव नावमारोहेत्। सूत्रितं च। सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसमिति नावम् । आ. गृ. २-६-८। इति॥

द्युलोको नौकरूपकतया स्तूयते। सुत्रामाणं सुष्ठु त्रायन्तीं पृथिवीं विस्तृतामनेहसं पापरहितां सुशर्माणं शोभनसुखयुक्तामदितिमदीनां सुप्रणीतिं सुप्रणयनां सुष्थु प्रणेत्री दैवीं देवसंबन्धिनीं स्वरित्रां शोभनारित्रां जलाहरणशीलदारुयुक्तामनागसस्ं पापरहितामस्रवन्तीमगच्छन्तीमविनश्वरीं नावं नावमिव स्थितां द्यां स्वस्तयेऽविनाशाय देवत्वप्राप्तय आ रुहेम। वयमारोहेम। रोहतेर्लिङि लिङ्याशिष्यङ्गित्यङ् प्रत्ययः॥१०॥

हे यजत्रा यजनीया हे विश्वे सर्वे देवाः यूयमूतये रक्षणार्थमधि वोचत। अस्मानधिब्रूत। आभाष्य चाभिह्रुतोऽभिहिंसित्र्या दुरेवाया दुर्गतेर्नोऽस्मांस्त्रात्रायुध्वम् । यद्येवं कुरुथ तर्हि हे देवाः शृण्वतः स्तोत्राण्यस्माभिरुक्तानि तादृशान्वो युष्मान् सत्यया यथार्थभुतया देवहूत्या। देवाह्यन्तेऽनयेति देवहूतिः स्तुतिः। तया वयं हुवेम। आह्वयेम। किमर्थम् । अवसे रक्षणाय शत्रुभ्यः स्वस्तये क्षेमाय जीवनाभिवृद्धये च॥११॥

हे देवाः अमीवां रोगादिकम् यद्वा रोगवद्भाधकं शत्रुमस्मत्तोदूरेऽप कुरुत। पृथक्कुरुत। तथा विश्वां सर्वामनाहुतिं देवानामनाह्वानबुद्धिं यद्वा देवानां महाशत्रुं पृथक्कुरुत। किञ्चारातिमदानं लोभबुद्धिं यद्वा देवेभ्यो हविषामदातारं शत्रुमप गमयत। अपि जघायतः पापमिच्छतः। शत्रोर्दुर्विदत्रां दुर्विज्ञानं दुष्तां बुद्धिं इत्थं च द्वेशो द्वेश्टॄन् सर्वाञ्छत्रूनस्मदस्मत्त आरे दूरे युयोतन। पृथक्कुरुत। एवं सति यूयं नोऽस्मभ्यमुरु विस्तीर्णम् शर्म सुखं स्वस्तये कल्याणाय प्रयच्छत॥१२॥

हे विश्वे देवाः विश्वः सर्वोमर्तः स मनुष्योऽरिष्टः कैश्चिदप्यहिंसितः सन्नेधते पश्वादिभिर्वर्धते। तथा धर्मणस्परि धारकात्कर्मणॊऽन्नन्तरम् स मनुष्यः प्रजाभिः पुत्रादिभिः प्रजायते। प्रकर्षेणाविर्भूतो भवति। हे आदित्यास आदित्या देवाः यं मनुष्यं सुनीतिभिः सुनयनैर्विश्वानि सर्वाणि दुरिता दुरितानि पापानि तद्रूञ्छत्रून्वा स्वस्तये क्षेमायाति नयथ अतीत्य सन्मार्गं नयथ। स वर्धत इति समन्वयः॥१३॥

हे देवासो देवाः वाजसातावन्नभजनेऽन्न लाभे व यं रथमवथ रक्षथ हे मरुतह् शुरसाता। सङ्ग्रामनामैतत् शूराः स्यन्ति खिद्यन्तेऽत्रेति शूराः सीयन्ते विनश्यन्ते यद्धृभिरत्रेति। तस्मिन्युद्धे यं रथं हिते निहिते धने धनमुद्दिश्य। निमित्तात्कर्मसंयोगे। पा. २-३-३६-६। इति सप्तमी। तदुद्दिश्य रक्षथ। सर्वेषां देवानां मुख्यत्वादिन्द्रमेवाभिलक्ष्य वदत्युत्तरार्धेन। हे इन्द्र सर्वेषां मुख्यप्रातयार्वानम् प्रातरेव युद्धं प्रति गन्तारं सानसिं सम्भजनीयमरिष्यन्तं कैश्चिदप्यहिंसितम्। यद्वा। इन्द्रसहायानां मरुतामभाधकम् । तं रथं स्वस्तयेऽस्माकं रक्षनाय वयमारुहेम। आरोहेम॥१४॥

प्रायणेयेष्टौ पथ्यास्वस्तेर्यागस्य स्वस्ति नः पथ्यास्वित्येषानुवाक्या। उत्तरायाज्या। सूत्रितं च। स्वस्ति नह् पथ्यासु धन्वस्विति द्वे अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्। आ. ४-३। इति। उदयनीयायामेत एव विपर्यस्ते याज्यानुवाक्ये। सूत्रितं च। विपरीताश्च यज्यानुवाक्या इति॥

हे मरुतो मितराविणो देवाः नोऽस्माकं पथ्यासु पथियोग्येषु सोदकेषु देशेषु स्वस्ति कल्याणम् कुरुत। तथा धन्वसु निरुदकेशु देशेषु स्वस्ति कल्याणमुदकजननलक्षनम् कुरुत। तथाप्सूदकेषु स्वस्ति। तथा स्वर्वति सर्वैरायुधैर्युक्ते सेनालक्षने वृजने शत्रूणामावर्जके बले च कल्यानम् कुरुत। नोऽस्माकं पुत्रकृथेषु पुत्रानां कर्तृषूत्पादकेशु स्त्रीणाम् योनिषु स्वस्ति कल्यानं यथा गर्भा न पतन्ति तथा क्षेमं कुरुत। किञ्च नोऽस्माकं राये धनाय गवादिलक्षनाय स्वस्ति क्षेमं दधातन। धत्त। कुरुत॥१५॥

या पृथिवी गन्तुमुद्युक्तानां प्रपथे प्रकृष्टाय मार्गाय स्वस्तिरित् क्षेमकारिण्येव भवति श्रेष्ठा प्रशस्यतमा रेक्णस्वतिधनवती या पृथिवी वामं वननीयं यज्ञमभ्येति उत्तरवेद्यात्मना वाभिप्राप्नोति सा पृथिवी नोऽस्माकममा। गृहनामैतत्। गृहं रक्षतु। तथा सो सा उ सैवाअरणे गन्तव्ये देशेऽरणेऽरमणेऽरण्यादिके देशे वा नोऽस्मान्निपातु। नितरां रक्ष्तु। तथा देवगोपा देवा गोपायितारो यस्याः सन्ति सा पृथिव्यन्स्माकं स्वावेशा शोभननिवासा भवतु॥१६॥

हे विश्व आदित्याः सर्वे देवा हे अदिते देवानां मातरेन्नामिके देवि वो युश्मान्मनीषी प्राज्ञः स्तोता प्लतेरेतन्नामकस्यर्षेः सूनुः पुत्रोगयो नामैवैवमुक्तरीत्यावीवृधत्। स्तुतिभिरवर्धयत्। वर्धतेर्ण्यन्तस्य लुङि रूपम्। अमर्त्येन मनुश्यधर्मरहितेन स्तुतेन येन देवजनेन नरो मनुष्या ईशानसो धनस्येश्वराः स्वामिनो भवन्ति स दिव्यो दिवि भवो जनो देवगणो गयेनैतन्नामकेन मयास्तावि। अभिष्टुतोऽभुत्। स्तौतेः कर्मणि लुङि चङि रूपम्॥१७॥