दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 38

5 ऋचः

ऋषिः: इंद्रो मुष्कवान् देवता: इंद्रः छन्दः: जगती

सूक्तम् 10.38 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 10.38.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
10.38.1
अ॒स्मिन्न᳚ इन्द्र पृत्सु॒तौ यश᳚स्वति॒ शिमी᳚वति॒ क्रन्द᳚सि॒ प्राव᳚ सा॒तये᳚ ।
यत्र॒ गोषा᳚ता धृषि॒तेषु᳚ खा॒दिषु॒ विष्व॒क्पत᳚न्ति दि॒द्यवो᳚ नृ॒षाह्ये᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒स्मिन् । नः॒ । इ॒न्द्र॒ । पृ॒त्सु॒तौ । यश᳚स्वति । शिमी᳚॑वति । क्रन्द᳚सि । प्र । अ॒व॒ । सा॒तये᳚ ।
यत्र᳚ । गो॑सा᳚ता । धृ॒षि॒तेषु᳚ । खा॒दिषु᳚ । विष्व᳚क् । पत᳚न्ति । दि॒द्यवः᳚ । नृ॒॑सह्ये᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इंद्र त्वं यशस्वति कीर्तिमति शिमीवति परस्परप्रहारलक्षणकर्मवति अस्मिन्नुपस्थि- ते पृत्सुतौ संग्रामे क्रंदसि सिंहनादं करोषि । सातये धनलाभाय प्राव नः अस्मान् प्ररक्ष- सि च । कस्मिन्नित्यत्राह यत्र यस्मिन् गोषाता गोसातौ लब्धपशुके भृषाह्ये नृणामभिभा- वुके च संग्रामे खादिषु परस्परखादकेषु च योद्दृषु धृषितेषु धृष्टेषु सत्सु दिद्यवः आयु धानि विष्वक् सर्वतः पतंति ॥ १ ॥

10.38.2
स नः᳚ क्षु॒मन्तं॒ सद᳚ने॒ व्यू᳚र्णुहि॒ गोअ᳚र्णसं र॒यिमि᳚न्द्र श्र॒वाय्य᳚म् ।
स्याम᳚ ते॒ जय᳚तः शक्र मे॒दिनो॒ यथा᳚ व॒यमु॒श्मसि॒ तद्व᳚सो कृधि ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
सः । नः॒ । क्षु॒॑मन्त᳚म् । सद᳚ने । वि । ऊ॒र्णु॒हि॒ । गो॑अ᳚र्णसम् । र॒यिम् । इ॒न्द्र॒ । श्र॒वाय्य᳚म् ।
स्याम᳚ । ते॒ । जय᳚तः । श॒क्र॒ । मे॒दिनः᳚ । यथा᳚ । व॒यम् । उ॒श्मसि᳚ । तत् । व॒सो॒ इति᳚ । कृ॒धि॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इंद्र ससर्वानुग्रहकत्वेन प्रसिद्धः त्वं नोस्माकं सदने गृहे क्षुमंतं अन्नवंतं शब्दवंतं वा गोअर्णसं गावोर्णउदकमिव प्रवृद्धायस्मिन् तं श्रवाय्यं श्रवणीयंरयिंधनं व्यूर्णुहि विविधमा- च्छादय । किंच हे वसो वासक शक्रेंद्र जयतः शत्रुं ते तव प्रसादात् वयं मेदिनोमेदसा युक्ताः बलवंतः स्याम भवेम । किंबहूक्त्या यथा यत् वयमुश्मसि कामयामहे तत्सर्वं कृधि कुरु ॥ २ ॥

10.38.3 समानपद
यो नो॒ दास॒ आर्यो᳚ वा पुरुष्टु॒तादे᳚व इन्द्र यु॒धये॒ चिके᳚तति ।
अ॒स्माभि᳚ष्टे सु॒षहा᳚ः सन्तु॒ शत्र᳚व॒स्त्वया᳚ व॒यं तान्व᳚नुयाम संग॒मे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यः । नः॒ । दासः᳚ । आर्यः᳚ । वा॒ । पु॒रु॒॑स्तु॒त॒ । अदे᳚वः । इ॒न्द्र॒ । यु॒धये᳚ । चिके᳚तति ।
अ॒स्माभिः᳚ । ते॒ । सु॒॑सहाः᳚ । स॒न्तु॒ । शत्र᳚वः । त्वया᳚ । व॒यम् । तान् । व॒नु॒या॒म॒ । स॒म्॑ग॒मे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे पुरुष्टुत बहुस्तुतेद्र योदासः कर्मकरः शूद्रः आर्यस्त्रैवर्णिकोवा देवश्चान्योसुरोवा नो- स्मान् युधये युद्धाय चिकेतति जानाति ते सर्वे शत्रवोस्मदरयस्ते तव प्रसादादस्माभिः सुसहाः स्वभिभवाः संतु भवंतु । किंच वयं त्वया सहायेन तान् शत्रून् संगमे संग्रामे वनुयाम हन्याम ॥ ३ ॥

10.38.4 समानपद
यो द॒भ्रेभि॒र्हव्यो॒ यश्च॒ भूरि᳚भि॒र्यो अ॒भीके᳚ वरिवो॒विन्नृ॒षाह्ये᳚ ।
तं वि᳚खा॒दे सस्नि᳚म॒द्य श्रु॒तं नर᳚म॒र्वाञ्च॒मिन्द्र॒मव᳚से करामहे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यः । द॒भ्रेभिः᳚ । हव्यः᳚ । यः । च॒ । भूरि᳚॑भिः । यः । अ॒भीके᳚ । व॒रि॒वः॒॑वित् । नृ॒॑सह्ये᳚ ।
तम् । वि॒॑खा॒दे । सस्नि᳚म् । अ॒द्य । श्रु॒तम् । नर᳚म् । अ॒र्वाञ्च᳚म् । इन्द्र᳚म् । अव᳚से । क॒रा॒म॒हे॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

नृसह्ये नॄणामभिभावुके विखादे विशेषण भक्षके अभीके संग्रामे वरिवोवित् धनस्य लंभकोयइंद्रोदभ्रेभिः स्वल्पैव्योह्वातव्योयश्च भूरिभिः बहुभिः हव्यः तं सस्निं शुचिं श्रुतं सर्वत्र विख्यातं नरंनेतारमिंद्रं अद्यास्मिन्नहनि अवसेस्मद्रक्षणाय अर्वांचमस्मदभिमुखं क- रामहे कुर्मः ॥ ४ ॥

10.38.5
स्व॒वृजं॒ हि त्वाम॒हमि᳚न्द्र शु॒श्रवा᳚नानु॒दं वृ᳚षभ रध्र॒चोद᳚नम् ।
प्र मु᳚ञ्चस्व॒ परि॒ कुत्सा᳚दि॒हा ग᳚हि॒ किमु॒ त्वावा᳚न्मु॒ष्कयो᳚र्ब॒द्ध आ᳚सते ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
स्व॒॑वृज᳚म् । हि । त्वाम् । अ॒हम् । इ॒न्द्र॒ । शु॒श्रव᳚ । अ॒न॒नु॒॑दम् । वृ॒ष॒भ॒ । र॒ध्र॒॑चोद᳚नम् ।
प्र । मु॒ञ्च॒स्व॒ । परि᳚ । कुत्सा᳚त् । इ॒ह । आ । ग॒हि॒ । किम् । ऊं॒ इति᳚ । त्वा॑वा᳚न् । मु॒ष्कयोः᳚ । ब॒द्धः । आ॒स॒ते॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे वृषभ कामानां वर्षकेंद्र स्ववृजं स्वयमेव छेत्तारं अननुदं अनपेक्षतबलानुप्रदानं रध्र- चोदनं राधकस्य चोदकं प्रेरकं त्वामहं लुशः शुश्रव अश्रौषं हि यस्मात्तस्मात् प्रमुंचस्व कुत्सेन वाध्रिशतेनांडयोर्बद्धमात्मानं बंधनाद्विमुंच । अथ परि सर्वतः परिवृतस्त्वं कुत्सात् कुत्साख्यादृषेः इहास्मद्यागे आगह्यागच्छ किमु त्वावान् त्वत्सदृशोन्यः कश्चिन्मुष्कयोर्बद्ध आसते न कोप्येतादृशोनिर्लज्जः त्वत्तोन्योस्तीत्यभिप्रायः । तर शाट्यायनकं कुत्सश्चलुशश्चें द्रंव्यह्वयेतां सकुत्सस्याहवमागच्छत् तंशतेनवाध्रिभिरांडयोरबध्नात् लुशोभ्यवदत् स्ववृजं हित्वामहमिंद्रशुश्रवानानुदंवृषभरध्रचोदनंप्रमुंचस्व परिकुत्सादिहागहि किमुत्वावान्मुष्कयो- र्बद्धआसतइति । ताः सर्वाः संलुप्यलुशमभिप्रादुद्रवदिति । छंदोगब्राह्मणमपि कुत्सश्च लुशश्च युगपदिंद्रमाहूतवंतौ स्वंस्वंयज्ञं प्रत्यंगभावाय सखित्वादिंद्रः कुत्सं प्रतिजगाम तं तु गतं वशित्वात् कुत्सोवध्रिशतेनांडयोरबध्नादिति ॥ ५ ॥

योवामिति चतुर्दशर्चं दशमं सूक्तं कक्षीवतोदुहिताघोषानाम ब्रह्मवादिनी ऋषिः अं- त्यात्रिष्टुप् शिष्टाजगत्यः अश्विनौ देवता । तथाचानुक्रांतं—योवांषळूना काक्षीवतीघोषाश्वि- नं हि त्रिष्टुबंतमिति । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोर्जागतेछंदसि इदमादीनि त्रीणि सूक्तानि । सूत्रितंच—योवांपरिज्मेति त्रीणि त्रिश्चिन्नोअद्येति ।