दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 73

जनिष्था इत्येकादशर्चं पञ्चमं सूक्तं शक्तिपुत्रस्य गौरिवीतेरार्षम् मारुतं त्रैष्तुभम् । तथा चानुक्रान्तम्। जनिष्था एकादश गौरिवितिरिति। अग्निष्तोमे मरुत्वतीयशस्त्र इदं सूक्तं निविद्धानम्। सूत्रितं च। जनिष्था उग्र इत्येकभूयसीः शस्त्वा मरुत्वतीयां निविदं दध्यात्। आ. ५-१४। इति। स्ॐइकचारुत्मास्येशु वैश्वेदेवेऽष्येतन्मरुत्वतीयम् निविद्धानम् । सूत्रितं च। जनिष्था उग्रो जज्ञ इति माध्यन्दिनः। आ. ९-२। इति । महाव्रतेऽपि निष्केवल्य एतत्सूक्तम्। तथैव पञ्चमारण्यके सूत्रितम्। जनिष्था उग्रः सहसे तुरायेति निविद्धानम्। ऐ. आ. ५-१-१-। इति॥

हे इन्द्र सहसे बलाय तुराय शत्रूणाम् हिम्सनाय त्वमुग्र उद्गूर्ण बलो जनिष्थाः। अजायथाः। कीदृशस्त्वम्। मन्द्रः स्तुत्य ओजिष्ठः। ल्जः शरीरबलं अतिशयेन तद्वान् बहुलाभिमानो भूयिष्ठाभिमानी। ईदृशं महानुभावमिन्द्र मत्र वृत्रवधे मरुतश्चिन्मरुतोऽप्यवर्धन्। स्तुत्या साहाय्येन वा वर्धितवन्तः। यद्यदा धनिष्ठा धारयित्रीन्द्रमाता वीरं दधनत् अधारयत्॥१॥

द्रुहो द्रोग्धुरिन्द्रस्य पृशनी चित् सेनापि निषत्ता। तत्सन्निधौ निषण्णाभूत्। एवैर्गन्तृभिर्मरुद्भिः सहितमिन्द्रं निषण्णेति सम्बन्धः। तेऽपि मरुतः पुरु प्रभूतेन शंसेन स्तोत्रेणेन्द्रं ववृधुः। आवर्धन्त व्रुत्रं जिघांसन्तम्। अथ महापदेन महता व्रजेनाभीवृतेव परिवृतानीव गवादीनि तानि यथावरनापगमे निर्गच्छन्ति तद्वत्तान्युदकानि ध्व्बान्तादन्धकाररूपात्प्रपित्वादासन्नात्प्राप्ताद्वृत्राद्गर्भा गर्ग्भभूतान्युदकान्युदरन्त। उदगच्छन्॥२॥

हे इन्द्र ते पादावृष्वा महान्तौ। तादृशस्त्वं यद्यदा जिगासि गच्छसि तदानीं वाजा ऋभवोऽवर्धन्। अवर्धयन्। उतपि च ये चिद्ये केचिद्देवाः सन्ति तेऽप्यवर्धयन्। हे इन्द्र त्वं सहस्रं सालावृकानासन्नास्ये दधिषे। धारयसि। तदानीमश्विनाश्विनावप्या ववृत्याः। आवर्तयेः॥३॥

हे इन्द्रा समना सङ्ग्रामे तूर्णिस्त्वरमाणोऽपि यज्ञमुप यासि। उपगच्छसि। तदानीं नासत्याश्विनौ सख्याय वक्षि। वहसि। हे इन्द्र वसाव्यां वसुसमुहं सहस्रा सहस्रां बहुसङ्ख्यां धारयः। धारयस्यस्माकमर्थाय। हे शूर अश्विनाश्विनावपि तवानुचरौ मघानि धनानि ददतुः। अस्मभ्यं प्रयच्छतः॥४॥

इन्द्र ऋताद्यज्ञादधीशिरेभिर्गमनशीलैः सखिभिर्मरुद्भिः सह मन्दसानो माद्यन्प्रजायै यजमानायार्थं धनं प्रयच्छति। स चेन्द्र आभिः प्रजाभिर्निमित्तभूताभिर्माया दस्युसम्बन्धिनीर्विनाशयितुं दस्युमुपागात्। स दस्युस्तम्रा अवर्षनेन ग्लापयित्रीर्मिहो वृष्टीः प्रावपत्। व्यनाशयदित्यर्थः। तमांसि॥५॥

अयमिन्द्रो वृत्रं हन्तुं सनामाना चित् समाननामानौ नि ध्व सयः। न्यगमयत्। अथेन्द्रस्तं वृत्रमवाहन्। अवहतवान्। यथोषसोऽनः शकटमवनाशितवान् तद्वत्। अथ प्रत्यक्षॆणोच्यते। हे इन्द्र त्वमृष्वैर्दीप्तैर्महद्भिर्वा निकामैर्नितरां वृत्रवधं कामयमानैः सछिभिर्मरुद्भिः साकं वृत्रं हन्तुमगच्छः। आगत्य च प्रतिष्ठा प्रतिष्ठानानि शरीराणि हृद्या हृद्यानि रमणीयानि जघन्थ। हतवानसि। हन्तेस्थल्युपदेशेऽत्वत इतीट् प्रतिषेधः॥६॥

हे इन्द्र त्वं नमुचिमेतत्संज्ञकमसुरं जघन्थ। हतवानसि। कीदृशम् । मखस्युमृषेर्यज्ञं विधातुमिच्छन्तं यद्वा त्वदीयम् धनमिच्छन्तम् । किं कुर्वन्। दासमुपक्षपयितारं नमुचिमसुरमृषये मनवे विमायं विगतमायं कृण्वानः कुर्वन्। किञ्च देवत्रा देवेषु मध्ये मनव ऋषये समान्येन मनुष्याय वा पथो मार्गान्स्योनांश्च कर्थ। कृतवानसि। अथव देवत्रा देवेषु मध्ये गन्तव्यान्मार्गानिति वा सम्बन्धः। स्योनांश्च कर्थेयुक्तमेव विवृणोति। अञ्ज्सेवयानानिति। इवेत्येवकारार्थे। अञ्जसैवाकुटिलेनैव यानान्गन्तॄन्मार्गानकरोः। अथवा मार्गेणाकुटिलेनैव गन्तॄंश्च कर्थ। यथा लोके शीघ्रं गतो मार्गः क्यान्त्या गतो मार्ग इति मार्गस्य गन्तृत्वोपचारः तद्वदत्रापि यातृत्वं द्रष्टव्यम्।।७॥

हे इन्द्र त्वमेतानि नाम नामानि नामकान्युदकानि वि पप्रिषे। विपूरयसि हे इन्द्र ईशानः सर्वस्येश्वरस्त्वं गभस्तौ हस्ते दधिषे धारयसि वज्रं धनं वा। किञ्च त्वा त्वां शवसा बलेनोपेतं देवाः सर्वेऽनु मदन्ति। अनुष्टुवन्ति। स त्वं वनिन उदकवतो मेघान्रश्मीन्वोपरिबुध्नानुपरिमूलानधोमुखांश्च कर्थ। कृतवानसि॥।८॥

अश्येन्द्रस्य चक्रमायुधं यदप्सु अन्तरिक्षे निषण्णं उतो अपि च तदायुध मस्मा इन्द्राय मधु च्च्छद्यात् वशं नयति। यत्पृथिव्यामतिषितं निमित्तं ऊधः ऊधसो मेघात् तदुदकं पयः गोष्वोषधीशु चादधा इति॥९॥

इन्द्रसामर्थ्यं दृष्ट्वा किचिदेनमश्वादादित्यादियायोदितवानिति वदन्ति यद्यद्यपि उत तथाप्यहमेनमोजसो बलाज्जातं मन्ये। जानामि। अस्य तेजसास्वत्वं दृष्ट्वा सुर्यादुत्पन्न इति तेषां मतिः। अहं त्वोजः पदार्थाज्जात इति मन्ये यतोऽयं व्रुत्रादीन्हतवानिति। अथवायं मन्योः क्रोधादियाय। उदितवान्। अतो हर्म्येषु शत्रुसम्बन्धिषु युद्धेषु हर्म्येष्वेव वा तस्थौ। तिष्थति। यतोऽयं प्रजज्ञ उत्पन्न इतीन्द्रं एवास्य। स्वस्येत्यर्थः। सामर्थ्यं वेद । जानाति। न ह्यन्यो ज्ञातुमीष्टे॥१०॥

वयो गन्तारः सुपर्णाः सुपतना आदित्यरश्मय इन्द्रमुपसेदुः। उपसन्ना अभवन्। कीदृशाः। प्रियमेधाः प्रिययज्ञा ऋषयो द्रष्टारो नाधमानाः प्रज्ञां याचमानाः। याचनप्रकार उच्यते। हे इन्द्र ध्वान्तमन्धकारमपोर्णुहि। परिहत। पूर्धि पूरय च चक्षुस्तेजः। मुमुग्धि मोचय चास्मान् निधयेव बद्धान्। निधा पाश्या भवति। पाश्या पाशसमूहः। पाशसमूहेन बद्धान्यथा मुञ्चन्ति तद्वत्। अत्र वयो वेर्बहुवचनमित्यादि निरुक्तं द्रष्टव्यम्। नि. ४-३॥११॥